Veel meningen, geen debat

Column De Standaard 25 februari 2013

Unknown“Wat is dat toch tegenwoordig? De media staan bol van meningen over politiek, zonder fair opgebouwde argumenten, zonder verwijzing naar feiten. Ook beschuldigingen van leugens en bedrog gaan over en weer. Zonder dat bewijzen en feiten die beschuldigingen beslechten. Was dat altijd zo? Is het gebrek aan echt debat een gevolg van commercialisering, of van sociale media? Deels ongetwijfeld wel. Maar meningen lijken te volstaan omdat het waarheidscriterium zelf lijkt te hebben afgedaan. En hieraan hebben postmoderne intellectuelen aardig meegewerkt: de afgelopen twintig jaar hebben ze de waarheid dood verklaard, zonder stil te staan bij de politieke gevolgen. Maar het politieke kan niet zonder waarachtigheid.

“Niemand kan waarheid claimen.” “Ieder heeft zijn discours.” “De camera liegt altijd een beetje.” “Wie beweert een consistent verhaal te hebben, draait je een rad voor de ogen.” “‘Grote’ verhalen zijn voorbij.”  Verdedigers van de liberale democratie koppelden precies deze ontkenning van de waarheid aan democratie. De filosoof Richard Rorty, bijvoorbeeld: eeuwenlang hebben filosofen zich beziggehouden met de ‘Waarheid’, van Plato tot Nietzsche en Heidegger. Laten we niet langer naar waarheid zoeken, maar ons met democratie en solidariteit bezighouden. Liberale democratie garandeert vrije  meningsuiting. Je hebt dus de vrijheid om te zeggen wat je gelooft, en dat is het belangrijkste.

page0_blog_entry342-bernard-williamsDe Britse ethicus Bernard Williams zag de gevaren van die houding heel scherp. Zelfs al is aanspraak maken op de ‘Waarheid’ onmogelijk, toch blijft waarachtigheid fundamenteel. Want wie de waarheid overboord gooit om te scoren met zijn eigen gelijk, maakt geen onderscheid meer tussen een eerlijk debat en retorische kneepjes, tussen waarheid en fictie. Williams geeft graag toe dat je de werkelijkheid niet helemaal kan weergeven zoals ze is. Maar er zijn wel meer of minder waarachtige documentaires, meer of minder waarachtige interviews, meer of minder waarachtige standpunten.

Leven in een democratie hangt zelfs af van die waarachtigheid. Het ontmenselijkende van de dictatuur bestaat er juist in dat mensen overtuigd raken van manifest foute informatie. In “1984” laat George Orwell het hoofdpersonage Winston zeggen dat politieke vrijheid er in bestaat dat twee plus twee vier is. “Als deze uitspraak mag, is alles mogelijk.” Volgens Rorty onthult de passage hoe belangrijk het is dat je kan zeggen wat je gelooft, terwijl de waarheid van de boodschap er niet toe doet. Maar Williams meent dat het wel uitmaakt dat de informatie ook klopt, dat twee plus twee nooit vijf is.

Williams stelt in ‘Truth and Truthfulness’ dan twee deugden van waarachtigheid voor: ‘sincerity’, oprechtheid, en ‘accuracy’, nauwkeurigheid. Wie zich in het publieke debat over politiek uitspreekt, zoals politici, journalisten, filosofen, economen, opiniemakers, kan die deugden dan als leidraad nemen. Waarheid heeft te maken met vertrouwen, met betrouwbaarheid. Oprecht spreken betekent communiceren op een eerlijke manier. Nauwkeurigheid slaat op een passie, op het verlangen het juiste te zeggen, volgens de juiste onderzoeksmethode. Nauwkeurigheid als deugd betreft een houding, een gewoonte zelfs, ook om zelfbedrog en wishful-thinking te onderzoeken. Liever feiten dan meningen, zelfs al zijn ze onaangenaam. Waarachtig denken tracht zich te verzetten tegen de aangeboren neiging om ons af te sluiten van de realiteit zoals die is.

Tijd en middelen zijn altijd beperkt. Dan blijft de vraag: ben ik oprecht genoeg? Heb ik voldoende onderzocht? Druk ik me correct genoeg uit? Een stuk dat begint met “ik heb de indruk dat”, of gebouwd is op ‘zou’-constructies mist feitelijke grond.

Oprechtheid en nauwkeurigheid zijn een innerlijke richtlijn. Je laat je dus niet afleiden door de communicatiestrategie van anderen, maar beslist vanuit jezelf en omwille van je eigen criteria hoe je waarachtig wil zijn. Williams wil een intrinsiek streven naar waarheid herwinnen: wie alleen instrumenteel omgaat met meningen – dus om een effect te bereiken – ondermijnt de waarachtigheid die nodig is om een fair debat te creëren. Maar volgens Williams appreciëren we wie wel intrinsiek waarachtig spreekt het meest. Tenslotte, wie waardeert het spektakel van meningen zoals we dat in de media te zien krijgen echt?”

Deze column bevat dus ‘mediakritiek’, maar ik wil het niet enkel hebben over commercialisering. Andere mediakritiek schreef ik in een stukje naar aanleiding van een documentaire van Andrew Rossi, over de New York Times, ‘Page One’.

Uit die documentaire blijkt hoe belangrijk het is dat instellingen, zoals kranten, maar ook de openbare omroep, de journalisten beschermt, indien nodig. Helaas is dat niet altijd het geval…  Als die steun wegvalt, valt de mogelijkheid om kritische onderzoeksjournalistiek te doen, weg.

3 Comments

  1. Peeters Jef

    Wanneer ge naar de zevende dag op tv luistert dan is waarheid en oprechtheidver te zoeken.
    Dat. Is een voorbeeld van veel meningen en geen debat
    Jef Peeters…….Hasselt…..trouwe lezer van uwblog !!!

  2. Marc

    Bedankt Tinneke, je raakt hier een ZEER gevoelige snaar …

    mvg,

    Marc

  3. Wiebren van der Sommen

    Helemaal mee eens, mensen doen veel te weinig moeite om zaken te onderzoeken alvorens hun mening te poneren!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s