Vragen bij ‘schuld’-tekst

Maandag verscheen een column over schuld (‘slaven van Schuld’). Ik kreeg enkele kritische en boeiende reacties van lezers. Hier geef ik een eerste antwoord.

Volgende zaterdag geef ik een lezing over ‘Schuld. Naar een nieuwe morele code’, waarin dit thema ook aan bod komt. Zeker de filosofische component werk ik dan verder uit.

–   “Waarom is er een probleem – Griekenland heeft toch teveel geld geleend, en de burgers hebben hun politici verkozen?”

Dat klopt, en ik keur wat er in Griekenland gebeurd is, niet goed. Maar waarom is het complexer dan ‘de schuldenaar betaalt toch gewoon terug’?

Wel, ik heb vragen bij de contracten met de financiële wereld, bij de effecten van de contracten op de Europese politiek, en dus ook bij de noodzaak om het contract in te lossen.

De Europese Unie is een monetaire Unie die landen verenigd met een erg verschillend economisch profiel. Twee maatregelen zouden die verschillen opvangen: de overheidsschuld mocht niet meer zijn dan 60% van het BNP, of het begrotingstekort niet meer dan 3%.

Eind jaren ’90 hebben banken als Goldman Sachs financiële producten bedacht die toelieten te bedriegen met de boekhouding, zoals credit default swaps ea. Griekse politici konden zo veel meer geld uitgeven, niet alleen dan ze van Europa mochten, maar meer dan goed was voor het land.

Banken die klanten meer aanzetten tot lenen dan klanten kunnen terugbetalen, verliezen elke geloofwaardigheid. Wat mij betreft, kunnen er zelfs vragen worden gesteld bij de ‘plicht’ om het contract na te komen.

Ook privé-personen zijn over heel Europa in die periode meer en meer beginnen lenen. Vaak met dramatische gevolgen: het aantal zelfmoorden omwille van een te diepe schuld is spectaculair toegenomen. Eigen schuld, kan je zeggen, dan moesten ze maar niet zo lenen. Maar ik vind dat je van een bank mag verwachten dat ze niet voortdurend geld verstrekt, wetende dat de persoon méér aan het lenen is dan hij verdient (zoals Griekenland méér leende dan gerechtvaardigd was).

Het systeem zelf is gewoon pervers: banken, crediteuren, hebben financieel baat bij slechte betalers: de rent begint snel op te lopen en zo kunnen ze nog meer verdienen. Een bankierster klapte anoniem uit de biecht over de praktijken toegepast door banken. Volgens haar contract mocht ze nooit openbaar spreken over bankpraktijken. Ze deed het in het BBC-programma ‘De Money Trap’.  Onverantwoordelijke leners zijn een goudmijn. En als het écht niet meer gaat, dan stellen schuldeisers een schuldherschikking voor, maar nadat de lener helemaal gepluimd is. Wie in de bankensector werkt, krijgt bonussen voor elk product dat hij kan verkopen. De rent loopt op: banken verdienen véél meer terug dan ze ooit geleend hebben.

Dat crediteurs baat hebben bij schuldenaren, en de macht hebben schuldenaren schuldig te houden, is wat ik aankaart in de tekst.

Bankiers schenden zo zelf het vertrouwen waarop een lening gebaseerd is en dat bij de klant leeft – ‘ze zouden het niet geven als het niet ging’. Wel, ze lenen wél, wetende dat het niet gaat.

Meer nog: Goldman Sachs heeft geld verdiend aan het feit dat leningen niet werden terugbetaald. Ze hebben gespeculeerd (en zich verzekerd) dat leningen niet worden ingelost, terwijl ze vertrouwelijke inzage hebben in de boekhouding. Is dat aanvaardbaar? Als de financiële wereld op die manier contracten opstelt, en volgens die contracten landen (en privé-personen) failliet laat gaan, (tenzij exhuberante besparingen, inspanningen en rechten op hun patrimonium), welke verplichten hebben de leners dan nog om dat na te komen?

Dat is wat ik bedoel in de tekst: het wordt tijd om over al die regelingen eens grondig na te denken.

En inderdaad: politici hebben in het verleden te veel geleend, zijn verkozen met valse beloftes, en vele burgers dachten alleen aan hun belang wanneer ze op die politici stemden. Maar de financiële toestand van een land zoals Griekenland was bewust te weinig transparant opdat burgers de handelswijze van hun politici correct konden inschatten.

Een ander element: moeten daar ook nieuwe generaties nog jaren de lasten van dragen? Niet zo makkelijk om daar gewoon ‘ja’ op te zeggen. Wie schuldig is, moet dus inderdaad betalen. Maar dat zijn niet de toekomstige generaties Grieken (of Spanjaarden, Italianen, etc). Wél deels een hebzuchtige banksector, corrupte politici, corrupte burgers én een falende Europese constructie.

Hiermee komen we op de politieke component: Europese burgers moeten macht afstaan aan supranationaal werkende technocraten die de zaken ‘regelen’.

Maar is er al een onderzoek gebeurd naar hoe het zo ver is kunnen komen? Naar ‘Eurostat’ en andere Europese instellingen die hadden moeten waken over de correctheid van boekhoudingen? Ze hebben tenslotte het geknoei van Griekenland en Goldman Sachs (ea) jarenlang aanvaard… Is er al onderzoek gedaan naar die bankpraktijken, met veroordeling van schuldigen? Er wordt géén onderzoek naar gedaan, terwijl wij steeds méér democratisch macht en dus ook inzage moeten afstaan.

“Ander idee: in Griekenland heerst geen burgerzin, iedereen bedriegt een beetje (of veel), dat nu maar iedereen betaalt. ‘Straf’ is gerechtvaardigd.”

We kennen de verhalen: een dorpje met verdacht veel blinden, te veel uitkeringen, etc. Geen gemeenschapszin, geen verantwoordelijkheid bij burgers. Ieder denkt alleen aan het eigen belang.

Maar is het effect van de besparingen dat Grieken nu wél meer burgerzin hebben?

In het TTP bespreekt Spinoza hoe een staat vreedzaam kan voortbestaan. (Een lezer vermeldde Spinoza, vandaar deze omweg). Er zijn steeds twee politieke gevaren volgens die filosoof: conflicten tussen heersers en burgers enerzijds, en conflicten tussen een land en buurlanden.

Spinoza onderzoekt de mogelijkheidsvoorwaarden van een goed staatsbestel en neemt de Hebreeuwse staat als voorbeeld. Hoe kan de macht van heersers worden beperkt is één vraag, zodat het land geen tirannie wordt. Hoe kunnen burgers worden aangezet om de wetten na te leven, zodat het land geen anarchie wordt is een tweede.

Ik wil Spinoza’s redenering niet helemaal hernemen hier, maar één ding is duidelijk: armoede bevordert de eendracht tussen burgers niet. Helemaal niet. Integendeel. Een goed onderdeel van de joodse staat onder Mozes (wat later teniet is gedaan is dus mee voor de ondergang van de Hebreeuwse staat heeft gezorgd), is de zorg voor de armen. Wie een stuk land moest afstaan, kreeg het later terug, bijvoorbeeld. Precies de omgekeerde logica van leningen vandaag. Een moreel principe, zoals erbarmen? Of politiek een goede zet? Als eendracht onder burgers de noodzaak is, dan verkiest Spinoza heel specifieke maatregelen.

Politiek draait voor Spinoza niet rond recht in morele zin. De belangrijkste vraag is deze: welke omstandigheden creëren welke gevolgen? Wat is het effect van een beleid, of van een politieke constructie?

Wel, de effecten van de Europese constructie vandaag zijn desastreus. Voor de welvaart, de democratie, de burgerzin – nationaal en Europees.

De rest reserveer ik voor een andere keer :-).

3 Comments

  1. Mark Behets

    Bedankt Tinneke voor je antwoord hierboven. Op dergelijke genuanceerde stellingen ga ik graag door. Vooraf wel de bedenking dat het spijtig is dat de lezers van De Standaard bovenstaand vervolg op de column van gisteren niet in hun krant onder ogen krijgen. Nu hebben ze alleen een weliswaar aangenaam lezend maar nogal sloganesk verhaal gezien, zonder de rationele onderbouw van hierboven (en, je voelt waarschijnlijk al komen dat ik weer naar ons gemeenschappelijk idool ga refereren: Spinoza zou daar denk ik niet blij mee zijn).

    1. De “schuld” van de crediteuren

    Je pleidooi voor de “schuldige fout” van de crediteur die onverantwoord krediet verstrekt, zal door ieder eerlijk bankier (er zijn er nog) volledig bijgetreden worden. Dit zit ook verwerkt in de meeste rechtssystemen. Zo is bv. in ons land de bankier verplicht om bij de verstrekking van een krediet aan een consument, na te kijken of die consument voldoende terugbetalingsmogelijkheden heeft, op straffe van het wegvallen van de terugbetalingsverplichting van de schuldenaar. Een handelaar die teveel schulden heeft opgestapeld kan failliet gaan (dit is geen straf, maar een gunst zei een vroegere universiteitsprof ons ooit) waarna hij (vaak) met een propere lei opnieuw kan beginnen, terwijl de crediteurs hun verlies moeten nemen.
    Je hebt echter gelijk dat op het internationale niveau, in de transacties tussen soevereine staten, deze wettelijke beschermingen niet bestaan (omdat er geen internationale wetgever is die voor bescherming kan zorgen). Maar er bestaat wel een ander soort recht op dit niveau, met name datgene wat Spinoza beschrijft in zijn Politiek Traktaat: “recht is macht”. Het recht dat in iemands macht ligt en hem dus niet kan afgenomen worden. Meer bepaald: het land- schuldenaar kan zonder meer stoppen met betalen (niet zo lang geleden riskeerde het land dan een aanvalsoorlog van zijn crediteuren, maar die tijd ligt gelukkig achter ons). Uiteraard impliceert dit dat het land niet langer krediet zal vinden op de internationale markt, en dat de financiële gevolgen –op korte termijn toch- desastreuzer kunnen zijn dan als men verder gaat met afbetalen. Maar is dat niet de prijs die een land er moet voor over hebben om niet langer slaaf te zijn?

    2. De “onmacht” van de insolvabele Europese democratieën

    Dat de effecten van de Europese constructie desastreus zijn voor Griekenland, Cyprus, Portugal, Spanje…. is ook een stelling die volledig correct is. Probleem is dat er op Europees niveau geen wettelijk solidariteits- of beschermingsmechanisme bestaat voor landen die er financieel onderdoor gaan. Op Europees niveau heeft een soevereine staat dus geen ander recht dan dat wat ik in vorig punt vermeldde: er uit stappen, stoppen met betalen, de Euro terug ruilen voor een andere munt. Het verwondert me sterk, Tinneke, dat juist jij (auteur van…) dit Spinozistisch beginsel lijkt te vergeten. De Europese democratieën moeten geen slaaf blijven, als ze maar het lef hebben om hun natuurlijk recht te gebruiken en hun volledige soevereiniteit te herwinnen. In elk van de probleemlanden bestaan er politieke partijen, dikwijls met een aanzienlijke aanhang, die die stap willen zetten. Maar tot nog toe is er in elk land een democratische meerderheid die daartoe niet bereid is, omdat ze de nadelen meer vrezen dan ze de voordelen willen. Dit zou echter wel eens kunnen veranderen, zeker indien de crediteuren te ver gaan in hun eisen, of indien een groot Europees land, dat meent de nadelen beter te kunnen dragen, in moeilijkheden komt.

    3. De democratie: de ideale staatsvorm?

    Rest me nog vast te stellen dat de insolvabele landen in vele gevallen democratieën zijn, waar democratische meerderheden de overmatige schulden vrijwillig aangegaan zijn –of in het geval van Ierland en IJsland hun banken toegelaten hebben dit te doen- , en waar democratische meerderheden daarna evenmin de prijs voor de vrijheid willen betalen. Ofwel worden die democratieën alleen gedreven door kortzichtige hebzucht, ofwel zijn ze gewoon dom, ofwel allebei uiteraard. De “schuld” dan schuiven op het ongrijpbaar globalistisch-kapitalistisch systeem lijkt bijzonder ongeloofwaardig. Ik heb de sterke indruk dat landen die wat meer autoritair zijn, die regeerders kiezen op basis van verdiensten inzake bestuur, in plaats van op tijdelijke populariteit of mediageniek zijn, hier een duidelijke streep voor hebben. Dienen we hier niet over na te denken bij het bijsturen van onze democratische systemen? Ik denk dat Spinoza vandaag in zijn hoofdstuk over de democratie –spijtig genoeg nooit afgeraakt door zijn vroegtijdige dood- dergelijke voorwaarden voor het goed functioneren ervan, zou toevoegen.

    • Tinneke Beeckman

      Dag Mark,

      Ik denk dat mijn column eerder gebald is dan sloganesk, maar goed :-).

      Een korte reactie: wat ik schrijf is juist dat er grondig moet worden nagedacht over de Europese constructie vandaag, ipv tevreden te zijn met noodoplossingen, zoals voor Griekenland of Cyprus nu. Dat lijkt me niet in strijd met het meeste wat je zegt.
      “Recht is macht, dus een land betaalt niet meer betaalt…” ik denk dat die mogelijkheid juist door de Europese muntunie en door globalisering beperkt is. Het heeft in elk geval niet financieel, maar ook politiek verregaande gevolgen.
      Wat jij voorstelt (2.) impliceert het einde van de muntunie, en ook van de Europese Unie. In Spinoza’s tijd waren de Europese staten voortdurend in oorlog, dus dat is wel een kwestie die aandacht verdient als je op dat punt Spinoza’s filosofie met onze tijd wil vergelijken.
      Je derde punt: ik associeer Griekenland niet met het toppunt van democratie, omdat nepotisme en corruptie het democratische gehalte van een staat voor mij wel beperken. Maar je hebt wel een punt: democratisch verkozen politici kunnen belangen hebben die op termijn tegen de belangen van de bevolking/de staat ingaan. Vaak heeft die bevolking dat niet door, maar zijn ze politiek natuurlijk wel verantwoordelijk. Dat is kort gezegd een voorbeeld van ‘moral hazard’: je neemt onverantwoorde risico’s omdat je weet (politici) of denkt (burgers) dat jij niet de nadelen van het risico moet oplossen als het fout loopt. Een degelijke democratische structuur kan het probleem van moral hazard wel beperken, denk ik, onder meer door verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en vooral door burgerzin. Hierover schreef ik reeds (mbt België en Europa). Het democratisch deficit in Europa werkt ook moral hazard in de hand.
      Hartelijk,
      Tinneke

  2. Mark Behets

    Bedankt Tinneke, Ik ga niet verder je blog misbruiken om reacties te publiceren die even lang of langer zijn dan je oorspronkelijk artikel :-). Je geeft me heel wat ideeën om verder over na te denken. Eén vraag: je schrijft “hierover schreef ik reeds (mbt België en Europa)”. Waar refereer je dan naar? Naar deze blog of naar een andere plaats of boek?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s