Emoties in het politieke debat – Column DS

“Je kunt voor of tegen de N-VA voorstellen zijn, maar ze bieden een duidelijke toekomstvisie voor het land. Andere partijen schreven eerder congresteksten, die inhoudelijk al te weinig aandacht kregen. Maar hopelijk is nu een nieuwe trend gezet. En krijgen we in plaats van kortstondige hypes en emotionele reacties een politiek debat over fundamentele vraagstukken.

Emoties in de politiek zijn niet noodzakelijk een probleem. Integendeel, ze maken deel uit van elk politiek project, aangezien elke ideologie of partij een verlangen aanspreekt. Succesvolle politici slagen er in om de gevoelswaarde van hun project mee te nemen in hun communicatie. Zo drukt de N-VA met haar huidig project ambitie en voluntarisme uit, bestemd voor burgers die zelf hun lot willen bepalen. De CD&V spreekt eerder de behoudsgezinde Vlaming aan, die niet van plotse omslag houdt. Linkse partijen beroepen zich op ‘verontwaardiging tegen onrecht’ als motief voor hun inzet. Verlangens belemmeren politiek dus niet, maar maken haar mogelijk. Met een emotioneel verhaal verglijdt een politicus niet meteen tot populisme, zolang hij een evenwichtige visie op het algemeen belang uitdraagt.

Toch zijn emoties in het politieke debat vaak wel problematisch. Tegenstrijdige verlangens in één project creëren spanningen. Wanneer een partij zowel de nadruk legt op meer gemeenschap als op een individualistisch sociaaleconomisch project, bijvoorbeeld, ontstaat onduidelijkheid. Of wanneer een machtspartij vooral naar machtsbehoud streeft, maar ‘verontwaardiging’ blijft inroepen. Of wanneer een groene partij een verlangen naar maakbaarheid van mens en milieu voorstaat, maar tegelijk een erg conservatief minderhedenpubliek opzoekt: dromen die twee electorale groepen wel van dezelfde samenleving?

Maar meer nog dan tegenstrijdige verlangens is de beeldvorming over politiek het grote pijnpunt: de (nieuwe sociale) media belichten hoog oplopende, kortstondige emotionele reacties, terwijl complexe langetermijnvisies amper aan bod komen. Politiek is niet meer vooruitzien, maar gezien worden. Of toch minstens vaak ‘geretweet’ worden. De beeldvorming haalt het van de werkelijkheid. Niet wat is, maar hoe het lijkt, bepaalt het debat.

Zo haspelt het politieke debat van het ene incident naar het andere. Taalgebruik is hierbij cruciaal: de juiste ‘newsspeak’ en de juiste ‘framing’ raken de gevoelige snaar. Vooral negatieve of moraliserende oordelen – niet te verwarren met ethische bezwaren – beroeren de harten. Het is nu eenmaal makkelijker afkeer te uiten, dan een positief project voor te stellen.

Terwijl politiek per definitie een publieke zaak is, wordt het debat tot een privézaak herleid. Media hebben vooral oog voor de persoonlijke strijd tussen politici: welke politicus trekt een lijst? Wie scoort goed? Wie is kandidaat premier? Maanden voor verkiezingen bepalen speculaties hierover de berichtgeving. Alsof burgers moeten meeleven met de carrièreplannen van politici: wie maakt kans op promotie, wie riskeert een afstraffing? Alsof politiek de politicus moet dienen, en de politicus niet meer het spel van de politiek. Hoewel de verkiezingsstrijd dus ontzettend veel aandacht krijgt gedurende zeer lange tijd, tuimelt het debat van de ene trivialiteit naar het andere dieptepunt.

Ook het effect van peilingen bevordert de kwaliteit niet. Peilingen worden aangehaald alsof ze werkelijk weerspiegelen wat burgers willen. En politici moeten zich dan aan de gecreëerde beeldvorming aanpassen. Zo draait men de volgorde om: politici worden niet verkozen om iets te doen, maar moeten allerlei kunstgrepen uithalen om verkozen te worden.

Emile de Girardin

Emile de Girardin

‘Gouverner c’est prévoir’, schreef de progressieve liberaal Émile de Girardin. Lange termijn-visies zijn noodzakelijk, voor Vlaanderen, België, en Europa. Belangrijke vraagstukken vergen uitgewerkte ideeën, zoals economie, milieu, onderwijs of cultuur. Politici die dat op tijd inzien, zouden ook beloond kunnen worden.”

Deze column verscheen op 4 november 2013 in De Standaard.

Ik sprak over ‘emoties in de politiek’ tijdens het programma ‘Bonus‘ met Joris Vergeyle, op radio 1, zaterdag 2 november, na 8.00 uur.

Over de verontwaardiging als morele pose die niet noodzakelijk tot de voorgewende politieke resultaten leidt, schreef ik al een column ‘Redt verontwaardiging de wereld‘ (over Spinoza, Nietzsche, Camus). Ik behandel de verontwaardiging in Spinoza’s politieke filosofie meer in detail in ‘Door Spinoza’s lens‘.

Over het belang van emoties voor kritisch denken,  gaf ik vorige week een lezing (voor LVSV), ook over Spinoza.

Op Arte sprak de Franse filosoof Raphael Enthoven met filosoof Jean-François Mattéi – een absolute aanrader over de verontwaardiging als filosofisch concept.

1 Comment

  1. Bart Haers

    Gaat het er niet om voor politici hun verhaal te baseren op adequate analyses van de samenleving en goede gesprekken met mensen, of ze nu prof zijn of schoorsteenveger? U stelt dat politici visies moeten ontwikkelen, plannen voor de langere termijn en die proberen uit te werken. De afgelopen decennia zagen we plannen slagen, zoals Flanders Technology international en aan de andere falen, zoals VIA. De redenen hiervoor liggen niet in het feit dat dit laatste niet goed doordacht was, maar wellicht dat het zowel te technocratisch was opgezet en tegelijk lag aan het feit dat het zeer een compromis was van talloze partners in het middenveld. Enhtousiasme bleef niet over, hoewel de idee van VIA zelf zeker passend was, gezien de economische omstandigheden (13.000 ondernemingen gingen dit jaar al faillit – op federaal niveau bekeken). De vraag was dus of men burgers, ondernemers, werknemers, ambtenaren en alle anderen kan bewegen? Ik denk aan de rol van onderwijzers, leerkrachten die ons bijvoorbeeld het belang van Europa meegaven en ons zo enthousiast maakten.

    De zorg van politici, laat u verstaan en dat is niet geheel ten onrechte, gezien te worden, maar worden zij niet gehoord. Er zijn niet zo veel gelegenheden waar politici, prominenten en back benchers hun idee of inzicht naar behoren kunnen brengen en mensen, toehoorders kunnen enthouasiasmeren.

    Uw verwijzing naar de verontwaardiging was voor mij een tijd geleden aanleiding om er een stuk over te schrijven, niets filosofisch natuurlijk, maar onder andere de lectuur van Ruth Andreas-Friedrich, de opmerking met name dat mensen moeilijk solidair lijken voor een positieve onderneming op het niveau van een stad of land, Europa, is me bijgebleven, omdat die emotie, enthousiasme en inzet voor een collectief doel, zo vlak na de val van het Derde Rijk mij verbaasde en toch zinvol leek. Overigens, ook het Leninsime probeerde mensen enthousiast te maken, maar rekende af met wie niet mee wenste te doen. De zaak voor een democratie ligt nog moeilijker, denk ik, omdat voor men tot besluiten komt iedereen moet mee zien te krijgen, de eigen partij en coalitie. En nieuwe meesters eisen nieuwe bezems.

    Het komt me voor dat uw stuk over emoties in de politiek daarom van belang is, dat het de weg opent naar een verdere reflectie over retorische kwaliteiten. Een politicus kan niet louter technocratisch uit de hoek komen, maar dient zijn of haar publiek mee te krijgen, aan te sporen erop in te gaan. Sommigen lukken daarin, maar net zoals het omgekeerde geldt, dat sommigen lang kunnen belazerd worden, velen wel een wijle, maar niet de hele samenleving de hele tijd, zo is het moeilijk lang enthoousiast te houden voor een plan, een onderneming. Zou het beter lukken als burgers hun positie opnieuw in overweging namen en niet louter als onmachtige slachtoffers van wat de hoogmogende heren verlangen? Wie wil nadenken over democratie is nog lang niet klaar, toch? .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s