“Amerika, land van de Ottomanen”, column DS, 1 dec. 2014

“De Europese president Van Rompuy en de Turkse president Erdogan stonden in het nieuws de afgelopen week. Wie hun uitspraken vergelijkt, merkt hoe groot de kloof is tussen de politieke projecten van Europa en die van Turkije.

Het kerkhof ligt vol met onvervangbare mensen, zei De Gaulle in een vlaag van bescheidenheid. Ook Van Rompuy laat optekenen dat elke politicus inwisselbaar is: het zijn niet personen die de geschiedenis maken. Het is gevaarlijk om in je eigen legende te geloven. Dat hij ‘het ergste’ heeft kunnen voorkomen vindt Van Rompuy zijn grootste verdienste. Hij benadrukt luciditeit en relativering van macht en aanzien. In het Europese project overheerst realisme. Van Rompuy maakte geen enkele verwijzing naar een mythisch, groots verleden en heeft een realistische visie op de toekomst. Het doel van Europese leiders vandaag is “om de boel bij elkaar te houden”.

Bij Erdogan daarentegen is er geen gebrek aan ambitie. De Turkse president liet onlangs een paleis bouwen dat vijftig maal zo groot is als het Amerikaanse Witte Huis. Hij noemt de derde brug over de Bosphorus de Yavuz Sultan Selim Brug. Selim I was een Soennitische sultan die het Ottomaanse rijk uitbreidde tot Syrië, Saoedi Arabië en Egypte, en die de Ottomanen tot de leiders van de moslimwereld maakte.

Maar het meest veelzeggend was Erdogans originele interpretatie van de geschiedenis. Hij beweert dat moslims Amerika reeds in de 12e eeuw ontdekten, drie eeuwen voor Columbus. Er is zelfs wetenschappelijk bewijs voor een moskee op de kust! Moslims die hieraan twijfelen hebben te weinig zelfvertrouwen, ging hij onverstoorbaar verder. Zij miskennen wetenschappelijke feiten en zijn geïndoctrineerd door Westerse verlakkers. En dus wil Erdogan dat kinderen over de moslimontdekking van Amerika leren. Alleen: wat Erdogan wetenschappelijke aanwijzingen noemt, zijn twijfelachtige literaire interpretaties. In werkelijkheid is er geen spoor van een moskee te bekennen. Geen christelijke, westerse of moslimwetenschapper die maar een begin van een bewijs kan voorleggen.

Om wetenschap is het Erdogan niet te doen: hij deed vooral een politiek statement. Wat wil hij zeggen? Dat het Westen een heel continent aan moslims heeft ontnomen? Dat een fiere Turk wrok moet koesteren tegenover het westen? Of dat het tijd wordt dat moslims hun grootsheid van het verleden herwinnen? Erdogans aanslag op de definitie van wetenschappen is politiek gevaarlijk. In een vrije, democratische samenleving leidt wetenschappelijk onderzoek juist tot de relativering van mythen uit het verleden.

Vrije wetenschappers leren feiten aanvaarden, ook wanneer die de eigen grootsheid ondermijnen. Zo toonde wetenschappelijk onderzoek dat de mens verwant is aan apen. Wetenschappelijke geschiedenis legt soms het gruwelijke verleden bloot: de genocide van de Indianen in Amerika, de vergeten massagraven met slachtoffers van het Franco-regime, de holocaust.

Zulke pijnlijke wetenschappelijke inzichten aanvaarden heeft niets met een gebrek aan waardigheid of trots te maken. Integendeel, het eergevoel van de wetenschapper ligt in de waarachtigheid van zijn onderzoek, niet in de gefantaseerde grootsheid van de resultaten. Het is een moeilijke oefening: hoe wakker je een liefde voor waarachtigheid aan, zelfs al brengt die slecht nieuws voor je zelfbeeld? Maar brengt de wetenschap soms confronterende bevindingen, ze is de meest efficiënte manier om er – hier en nu –wat van te maken. Vrij onderzoek is dus wat een politicus zou moeten bevorderen.

Helaas maken autoritaire leiders elke historische interpretatie tot een ideologische positie, tot een keuze ‘voor’ of een aanval ‘tegen’ de eigen groep. Die houding staat haaks op de moderniteit. Uit zijn uitspraken blijkt dan ook dat Erdogan zich afwendt van het Europese project. En van een open, vrije en democratische samenleving, die kritisch denkt over het eigen verleden en bescheiden kijkt naar de toekomst.”

Deze tekst verscheen in ‘De Standaard’, op 1 december 2014.

Over Turkije schreef ik reeds een column, naar aanleiding van een mijnramp.

En over het politieke gebruik van de geschiedenis door Machiavelli verscheen ook een column, ‘Uit de ellende’.

1 Comment

  1. Bart Haers

    Erdogan heeft er een merkwaardig curriculum opzitten want ooit was hij staatsgevaarlijk en zijn partij werd telkens weer verboden, omdat ze zo erg tegen de seculiere staat gericht was.
    Eens aan de macht begon Erdogan de beginselen van de staat van Ataturk soms heimelijk sms openlijk af te bouwen of onder te schoffelen. De religie kreeg opnieuw een plaats in de Turkse politieke sfeer, maar op een eerder geinstrumentaliseerde wijze. Tegelijk voerde Erdogan een moeilijk te ontkennen moderniseringsbeleid, zoals bij ambitieuze leiders wel vaker het geval is.
    Kan ik u volgen in uw meewarigheid over Erdogan’s poging nonsens tot wetenschap te verheffen: als er al Ottomanen voorbij de zuilen van Hercules, Gibraltar waren gevaren, kan men nog aannemelijk maken, maar of ze vervolgens naar Hispaniola of Florida zouden geraakt zijn? Nu, we weten ook dat China aan het begin van de veertiende eeuw of iets later op de Indische Oceaan een expeditie had uitgevoerd die bij het verdwijnen van de keizer werd afgevoerd, want het mandaat van de Hemel was blijkbaar voorbij.Toch wetn we in Europa niet zo veel van die Chinese expeditie en dus ook niet of en hoe men in Istanbul op de hoogte was van die wijde wereld? Dus zou men kunnen zeggen dat Erdogan een voorschot neemt op inzichten die moeilijk te bewijzen vallen. Maar goed, er zijn nog historisch die geen naleven kenden, geen invloed leken uit te oefenen op de samenleving en toch interessant genoeg zijn. Ik denk aan de Slag der Gulden sporen. Maar als historicus kan ik zeggen dat die slag der gulden sporen in een sequens van gebeurtenissen over een paar decennia gespreid wel van belang is geweest: het graafschap Vlaanderen werd niet bij het kroondomein gevoegd en zou altijd een andere weg volgen, bijvooreeld tijdens de 100-jarige oorlog. Maar verlichte geesten als Marc Reynebeau volstaan ermee het verhaal van Conscience een mythe te noemen. Lezcek Koslakowski schreef al dat mythes constituerend zijn.

    Een laatste puntje: Erdogan kan zijn travestie van wetenschappelijkheid maar doorvoeren omdat wij in Europa en zeker ook in de VS van wetenschappelijke inzichten vaak maar een zeer ingedikte versie geven: de mens stamt af van de primaten, terwijl we ons niet altijd de moeite getroosten hoe het resultaat van de evolutie noch deterministisch verliep, noch teleologisch, maar hoewel er wel oorzaken waren voor het feit dat een zekere primatensoort “mislukte” en zo door de savanne ging dwalen, groepjes vormde, het vuur leerde beheersen en ook zoiets als gearticuleerde taalontwikkelde, al die evoluties waren niet vooraf gegeven of kan men niet in een strikte sequens van oorzaken en gevolgen beschrijven.

    Daarom denk ik dat we de discussie met Erdogan en Turkije niet uit de weg mogen gaan, zoals Hans Achterhuis dat bepleitte: zonder geweld, maar wel met de kracht van de inzichten die we delen. Maar dan moeten we zelf niet afkomen met simpele dogma’s over precies determinsime en strikte causaliteit. Iemand als Robbert Dijkgraaf kan dat blijkbaar schitterend, als hij een groot publiek weet te onderhouden over het begrip oneindigheid. Daarom denk ik dat uw opmerkingen zeer belangwekkend moeten heten. Maar ik hoop op vers 2.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s