‘De hemel verdienen’, column DS, 15 dec 2014

“In de weekendkrant stond een lezenswaardig interview met ex-jihadist Elias T. (DS 13 december). Hij sloot zich aan bij radicale fundamentalisten en vertrok naar Syrië om Assad te bestrijden. Hij was goed opgeleid en had een goede job. Zijn verhaal staat haaks op het beeld van de laagopgeleide, werkloze moslimjongen zonder perspectief, die ten prooi valt aan fundamentalisme.
Elias T. is geen uitzondering: veel ‘wereldberoemde’ jihadi’s zijn hoogopgeleid en welvarend. Volgens de antropoloog Scott Atran is de kans op jihadisme veel groter bij idealistische moslims dan onder gemarginaliseerden en bezitslozen.

Nochtans worden frustratie, discriminatie, werkloosheid en gebrek aan perspectief systematisch geduid als de voedingsbodem van het jihadi-fundamentalisme. Elias T. toont hoe eenzijdig die verklaringen zijn.

Wie over fundamentalisme in het Westen nadenkt, heeft nog andere vragen. Als sociaal-economische achterstand de kern van het probleem is, waarom sluiten die jongeren zich dan niet aan bij linkse bewegingen? Tenslotte hebben die succesvol een einde gemaakt aan kinderarbeid, aan de politieke uitsluiting van de arbeidersklasse, aan gebrekkig onderwijs.
Vandaag denken linkse partijen na over verruiming. Ze zouden kunnen te rade gaan bij enkele linkse denkers die kritiek hebben op sociaal-economische factoren als sluitende verklaring voor fundamentalisme. De Amerikaanse filosofe Susan Neiman, bijvoorbeeld. Ze voerde als linkse activiste campagne voor Obama. Zij meent dat materiële welvaart niet de enige motivering is voor politiek. Het is niet omdat iedereen een iPhone kan kopen dat het risico op radicalisme verdwenen is. Mensen hebben immers behoefte aan idealen. Neiman verwerpt daarbij het slachtofferdiscours: jongemannen – en vrouwen – zoeken net een soort heldendom. Ze willen hun saaie, banale leven overstijgen. Tegenover een fundamentalisme dat morele begrippen perverteert, plaatst Neiman een heldendom dat bestaat uit kleine stapjes nemen en het juiste onderscheid maken.
UnknownIn zijn recente ‘L’erreur de calcul’ beschouwt Régis Debray fundamentalisme zelfs als de logische tegenhanger van consumentisme. Debray vocht in Latijns-Amerika aan de zijde van Che Guevara, gaf raad aan de (later vermoorde) Chileense president Salvador Allende en aan de Franse president François Mitterrand. Volgens hem is het probleem dat ook linkse partijen alleen een economisch discours hebben. Ze hebben hun taak gereduceerd tot economische hervorming. Neem woorden als ‘productiviteit’, ‘werk’ en ‘competitiviteit’, combineer ze met ‘we zullen alles in het werk stellen opdat’, en je hebt de modale speech van een linkse leider, aldus Debray. Een speech van een rechtse politicus bevat trouwens exact dezelfde elementen. Westerse politieke partijen vernauwen de zoektocht naar geluk tot het geluk van het individu, opgevat als een consument. Ze negeren dat die burger niet alleen materiële belangen heeft.

‘Ik had niet het gevoel dat ik al veel gedaan had om mijn hemel te verdienen’, motiveert Elias T zijn vertrek naar Syrië. Hij wil tegen zichzelf kunnen zeggen dat hij meer is dan een egoïstische, consumerende mens. Dus vindt hij in een fundamentalisme zijn gading, omdat hij zich richt op een hiernamaals. Met die keuze valt hij automatisch buiten het politieke denkkader van de moderne democratie.
De burger kiest tussen uiteenlopende visies op het algemeen belang: de christendemocratische, de liberale, de sociaal-democratische, de ecologische. Al die visies zijn geseculariseerd, omdat geen enkele politieke visie goddelijke beloningen nastreeft. Zo beschrijft Debray zijn linkse engagement als een geseculariseerde, christelijke houding. Neiman en Debray bekijken hedendaagse problemen veel ruimer dan vanuit de stereotiepe denkkaders, waarin elk fenomeen wordt gereduceerd tot sociaal-economische factoren.”

Deze tekst verscheen als column in De Standaard op 15 december 2014.

2 Comments

  1. Bart Haers

    De equatie tussen achterstand en radicalisering blijft inderdaad met verbazend gemak aanvaard worden als verklaring, terwijl bijvoorbeeld Osama Bin Laden nu net niet had te klagen over sociaal-economische achtertand. en ook Oeljanov, aka Lenin was niet arm, want zijn ouders, moeder bezat een aardig grondbezit. Maar hij werd beroepsrevolutionair.

    Voor Regis Debray had ik altijd een zekere interesse net omdat hij zijn eigen posities altijd helder wist uit te drukken. Maar goed, verkoopt men ideetjes met de expliciete vermelding alleen dat de penning ertoe doet, dan verliezen ideeën aan betekenis. Ook over de betekenis van werk zou men wel eens mogen nadenken, want het is meer dan de verwerving van een boterham met beleg. Hoe vaak men ook klaagt over het duffe bestaan van kantoorklerken en ander keurig personeel, zoals verkopers etc.. dan heeft men er geen idee van dat mensen fier kunnen wezen als ze bij Bombardier een mooie reeks treinwagons kunnnen assambleren. Zowel beroepstrots als vreugde in de arbeid, in wat men doet, heeft betekenis.

    Maar radicalisme zal men niet zo gemakkelijk uitschakelen. De ene generatie gaat voor Mao en de andere voor Allah, maar lang niet altijd zoekt men die aandrift in geweld te vertalen, of beter, soms zoekt men in het eigen bedrijf vernieuwing te brengen. Het is dus net zo goed mogelijk dat het radicalisme tot iets moois ontwikkeld. Zo blijken de Chassidiem in de 18de eeuw voort te zijn gekomen uit een mystiek jodendom en werd het later weer een zaak van wetten en normen.

    Wat zal men dus doen met die vrije radicalen, mensen die aan ons bestel lak hebben en het willen veranderen? Uitroeien of uitdagen er ets van te maken? Overigens, was Wilfried Martens niet de grote radicaal ten tijde van de Expo ’58? Later werd hij het icoon van de gevestigde orde.

    We zullen dus bes proberen de zaken niet op de spits te drijven. Mar de discussie met radicalen kan lastig zijn.

  2. Meijfroidt Bernard

    In onze westerse “democratie” zijn we gedoemd tot het leiden van een zinloos bestaan , omdat ons alle medezeggenschap ontzegd is . Het enige wat ons gegund is is een zielloos consumentisme . Vandaar dat een uitweg gezocht wordt in radicalisme . Geef de mensen terug een stem , herstel en verdiep de democratie . Bevrijd de politiek uit de wurggreep van de economie en de technocratie .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s