Spinoza over het goede leven… Enkele leefregels

Welke praktische levenslessen volgen uit Spinoza’s filosofie? Ik besprak er enkele tijdens een ‘Sunday Service‘ georganiseerd door Villanella. Op de laatste zondag van de maand (alvast tot eind juni 2015) organiseert Villenella een gemeenschapsdienst, die begint met enkele rituelen, dan volgt een lezing, en tot slot is er een lunch. Plaats: De Studio, Maarschalk Gerardstraat, 2000 Antwerpen.

Over het goede leven

Een spinozische ‘preek’ lijkt me een contradictio in terminis: Spinoza heeft het helemaal niet begrepen op moraliserende oordelen. Hij verafschuwt mensen die anderen vertellen wat ze moeten doen of hoe ze moeten leven – dat is de kern van zijn kritiek op theologen en moraalfilosofen van zijn tijd, die de mens niet beschrijven zoals die is, maar zoals ze vinden dat die zou moeten zijn. Maar voor Spinoza getuigt het niet van wijsheid of van inzicht in de ware aard van God, om mensen voortdurend op hun gebreken en tekortkomingen te wijzen.

UnknownSpinoza’s project beoogt dan ook het tegenovergestelde: zijn ‘Ethica’ is er juist op gericht om mensen zelf te laten ontdekken hoe ze vrij kunnen zijn. Spinoza verkiest te leven volgens de rede. Maar hij weet zeer goed hoe moeilijk dat is. “Het beste wat we dus kunnen bereiken zolang we geen volmaakte kennis van onze gevoelens hebben, is het bedenken van een goede manier van leven, oftewel vaste levensregels, die uit ons hoofd te leren en ze voortdurend toe te passen op de individuele zaken die we regelmatig tegenkomen in het leven.” (E, V, 10).

Spirituele oefeningen?

In zijn ‘Ethica’ liet de filosoof zich sterk inspireren door het epicurisme en het stoïcisme.  Filosofie is niet alleen (abstract) denken, maar ook vorming van de geest, om problemen te onderkennen en om zich in het leven te oriënteren.

Filosofie is dus een levensstijl, een levenskeuze. Keuzes maken kan je niet altijd spontaan. Zowel de epicuristen als de stoïcijnen hebben enkele ‘spirituele’ oefeningen. Welke meer spinozistische oefeningen vallen uit zijn filosofie af te leiden?

Ik geef er enkele.

1. Aanvaard pluraliteit. Mensen leven makkelijker in conflict omdat ze willen dat anderen hun ideeën, waarden en voorkeuren delen.  ‘Wij zien dus’ schrijft Spinoza, ‘dat ieder van nature ernaar streeft, dat anderen naar zijn zin leven, met het gevolg dat, waar allen dit gelijkelijk beogen, zij elkaar gelijkelijk tot last zijn en waar alleen door iedereen willen worden geprezen en bemind, allen elkaar haten.’ (E, III, stelling 31, toegift).

2. Leer jezelf observeren zonder te oordelen. Tracht de wereld te begrijpen zoals die is, niet zoals je zou willen dat die was. En pas dat ook op jezelf toe. Elke mens heeft een geweten, een innerlijke stem. Die herneemt vaak oordelen die iemand vanuit zijn opvoeding, familie, omgeving overneemt. Oefen jezelf er om hier afstand tot te nemen: tracht te zijn wie jij bent, niet wie anderen willen dat je bent.

3. Inzicht in jezelf betekent ook je beperkingen kennen, en leren aanvaarden. Een mens is, in Spinoza’s visie, niet volledig oorzaak van zichzelf (dat is alleen de oneindige God/Natuur). Je bent dus van anderen afhankelijk, zowel lichamelijk als geestelijk. Je hebt er dus belang bij gezond trachten te leven  – dus om te doen wat je lichaam ten goede komt. En wat je geest betreft, heb je er belang bij positieve,  inspirerende contacten te zoeken. Al wie niet het beste in je naar boven brengt, doet je geen deugd.

4. Haat dient met liefde of met grootmoedigheid te worden overwonnen, en niet met haat te worden beantwoord. Uit droeve passies – schaamte, schuld, berouw, ressentiment, wraakzucht, jaloezie, verontwaardiging, leedvermaak –  komt niet het goede voort. Koester dergelijke gevoelens dan ook niet, dwz: herhaal gebeurtenissen, opmerkingen, feiten niet voortdurend in je verbeelding.

5. Oefeningen van de verbeelding: het paraat houden in je gedachten van enkele regels, zoals het belang van dapperheid, het goede van vriendschap. Voor Spinoza zijn dergelijke ideeën niet hetzelfde als redelijk inzicht, maar ze bevorderen redelijk inzicht en deugdzaam gedrag wel. Als we gewend zijn aan het goede te denken, dan ondergaat de verbeelding er ook inwerking van, en hebben we die voorstellingen paraat. Daarbij is het belangrijk om altijd te letten op wat er goed is aan elk ding, en zich niet bezig te houden met de gebreken van mensen of met mensen te kleineren.

6. Wanneer je geconfronteerd wordt met iets wat je niet wil, zijn er twee mogelijkheden: actie ondernemen of aanvaarden. —Actie kan je voeren indien je na redelijk inzicht weet wat je kan doen. Je moet aanvaarden indien je na redelijk inzicht weet dat het niet in je macht ligt om iets te veranderen. Aanvaarding betekent dan zonder (zelf)medelijden, berouw of ressentiment je lot te omarmen.

O_Door spinoza's lens7. —Geniet van het leven:

—‘Het voegt, zeg ik, een wijs man zich matig met aangename spijs en drank te verkwikken en te laven, evenals met geuren en lieflijkheid van groenend kruid, met fraaie kledij, muziek, kampspelen, toneelvoorstellingen en dergelijke zaken, waarvan een ieder gebruik kan maken zonder een ander te schaden.’  Ethica, IV, stelling 45.

Spinoza’s leefwereld, zijn belangrijkste begrippen, en de betekenis van zijn denken voor burgers vandaag werkte ik uit in mijn boek ‘Door Spinoza’s Lens‘.

2 Comments

  1. Steef Pinkse

    Een prachtige opsomming van zeer praktische ‘regels’. Maar ik raak altijd in de war bij de term ‘spiritueel’ wat u terecht tussen aanhalingstekens zet. Spiritueel in de zin van de geest trainen, die door misleidende beeldvorming de verkeerde signalen geeft? Ja. Ik denk daarbij aan de drie kennissoorten van Spinoza.
    Ik geniet van uw blogs.

    • Tinneke Beeckman

      Bedankt voor de reactie. Ja, ik zet ‘spiritueel’ op deze manier, omdat het niet religieus betekent. Voor de idee van spirituele oefeningen in de Oudheid laat ik me graag inspireren door Pierre Hadot – en dan is filosofie niet alleen informeren, maar ook ‘former’, vormen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s