‘Van zelfkennis tot ander gedrag’ – praktische filosofie

“We kunnen interessante inzichten hebben over onszelf, maar toch passen we ons gedrag niet automatisch aan. Zelfs de beste intenties helpen weinig. Hoe kunnen we toch tot meer dan alleen ‘goede ideeën’ hebben? Enkele suggesties.
In Shadowlands, de biografische film over C.S. Lewis zegt een jonge student: “We lezen om te weten dat we niet alleen zijn.” We zoeken verhalen om niet alleen te zijn in onze dagelijkse verwarring. We voelen onszelf beter wanneer we weten hoe anderen gelijkaardige ervaringen delen.

Het ‘geanalyseerde leven’, het bewuste leven is een stap naar een gelukkiger leven. Het helpt ons om aandacht te hebben voor wat we belangrijk vinden. Het helpt om afstand te kunnen nemen van wat ons stoort of verveelt.

Zelfkennis 

Zelfkennis speelt dan een grote rol. Over onszelf en over het leven nadenken maakt het leven boeiender, mooier en meer leefbaar. Natuurlijk is zelfreflectie best confronterend. Maar het is zinvol. Zeker als we een andere weg kunnen inslaan, of als we de afgelegde weg anders kunnen inschatten. Zelfreflectie is trouwens niet hetzelfde als tobben of bezorgd zijn. Die gedachten vergroten de onrust en vernauwen juist onze mogelijkheden.

Maar in welke mate helpen diepere inzichten om ons gedrag blijvend te veranderen? Vaak weten we wel wat we verkeerd doen, maar blijven we toch steken in de vroegere gewoonte.

Veelal hopen we dat diepere reflectie en bewustwording gedrag wel verbetert. Als we ten volle beseffen hoe ongezond te zoete of te vette voeding is, dan blijven we er wel af. Als we voldoende boetes betalen bij laattijdige rekeningen, dan regelen we ze wel op tijd. Als we voldoende denken aan hoe ons lichaam zal aftakelen, dan beginnen we wel aan die sportoefeningen.

De werkelijkheid is anders. 

Het gereflecteerde leven maakt alles dan nog moeilijker: we denken bewust na, zien een beter alternatief, maar kunnen vooral vaststellen hoe hardnekkig onze gewoonten zijn. Soms overvalt ons dan een gevoel van falen. “Waarom slaag ik er niet in?”. Alsof het een persoonlijke test is. Maar dat is het niet. De werking van de geest speelt een belangrijke rol in onze beperkingen. Het is dan ook door een beter inzicht in de geest, dat we ons gedrag beter kunnen begrijpen.

Dolan en Kahneman: analyse van de geest

Unknown-1Onlangs woonde ik een lezing bij van Paul Dolan, die heeft samengewerkt met Daniel Kahneman, auteur van ‘Thinking Fast and Slow’. Dit is de essentie van hun aanpak.

We hebben twee systemen in onze hersenen. Het eerste systeem werkt snel, automatisch en zonder inspanning. Dat gebruiken we het vaakst. Als iemand ons vraagt hoeveel 2+3 is, bijvoorbeeld, dan weten we meteen het antwoord. En dan is er een tweede systeem: het langzame, bewuste, aandachtige, dat dankzij inspanning en focus een oplossing kan vinden voor complexere problemen. Dat systeem hebben we nodig voor de vraag hoeveel 17 x 24 is.

Bij zelfreflectie gebruiken we per definitie dit tweede systeem: we zetten gedachten op een rijtje, putten uit ons geheugen, denken na over verbanden.

Richt je op het ‘eerste systeem’, niet op het tweede

De meeste pogingen om gedrag te veranderen, richten zich op dit tweede systeem, op reflectie en inzicht, aldus Dolan (en Kahneman). Maar hun onderzoek heeft aangetoond dat het eerste systeem bijna altijd aan zet is. De hele dag door nemen we beslissingen die door het eerste systeem worden gemaakt. Dat is ook wat we kennen als een gewoonte: zonder erbij na te denken, kiezen we en beslissen we.

Meer nog, onze geest zoekt voortdurend de kortste, makkelijkste weg. Zodra we het eerste systeem een oplossing kan voorstellen, volgen we die. Want nadenken kost inspanning, en onze geest is er
na al die jaren op gericht om dat te vermijden. Zien we een mooie vrouw op een brochure voor leningen, bijvoorbeeld, dan krijgen we meteen meer vertrouwen in de aangeboden producten, en verlaagt onze kritische zin (dit geldt blijkbaar voor mannen én vrouwen). De geest maakt namelijk associaties: mooi = aangenaam = goed, dus het product is mooi = aangenaam = goed. Dan willen we het wel kopen, zonder een gedetailleerde analyse te maken van de voorwaarden, of zonder het te vergelijken met aanbiedingen van andere bedrijven. Kortom, onze geest werkt helemaal niet zo grondig als we zelf denken.

Hoe kunnen we dan toch iets veranderen?
De geest trainen is een mogelijkheid. Onze geest kan ook vanuit het tweede systeem een automatische reacties opbouwen, die dan deel beginnen uitmaken van het eerste systeem. Wie leert pianospelen, bijvoorbeeld, heeft eerst veel aandacht en inspanning nodig om de juiste noten te vinden. Maar na heel veel oefening wordt het bespelen van het klavier een automatische reactie. Zonder na te denken lukt het dan best. Als de pianist teveel bewust begint na te denken over de partituur, lukt het spelen zelfs minder goed. Hoe meer we dus de overstap maken van een duurzaam denkproces naar een gewoonte, hoe vlotter we ‘het juiste’ doen.

Maar die aanpak heeft beperkingen. Ze is tijdrovend, en vraagt dat we heel goed weten wat we willen veranderen, en ook hoe we dat doen. Daarbij kunnen we de aandacht slechts beperkt richten: eventueel op sport, en muziek. Maar om daar ook eetgewoonten en ander financieel gedrag bij te nemen?

Onderwijs leidt tot een kloof…

Daarbij slaagt niet iedereen er in om het tweede denkproces even vlot omzet te zetten naar automatismen. Volgens Dolan vergroot onderwijs de kloof tussen wie ooit opleiding heeft genoten, en wie niet: hoe meer je gewend bent om systeem twee te gebruiken, en het om te zetten in systeem één, hoe makkelijker het gaat. Hoe beter je al muziek speelt, hoe makkelijker je een nieuw stuk leert, zelfs al vraagt dat eerst nog enige inspanning.

De belangrijkste tip lijkt dan om alles makkelijker te maken. Dingen makkelijker maken – inspelen op systeem één – is een handige strategie om een gedrag te stimuleren – dat stelt Dolan ook expliciet: wie gedrag wil beïnvloeden door zich uitsluitend op systeem twee te richt, bereikt toch weinig resultaat. Sluit aan bij de gemakzucht die je geest al heeft, om je gedrag te veranderen. Wil je gezonder eten, leg dan de gezonde voeding op ooghoogte in de frigo en plaats de frisdrank helemaal onderaan.

Je doelen herdefiniëren  in zeer makkelijke, positieve termen kan ook helpen: alles wat het eerste denksysteem stimuleert is een goede zaak.

Bekijk de ‘mindset’

Dolan benadrukt het belang van de ‘mindset’: de emotionele toestand waarin we ons bevinden als we een beslissing nemen. we kunnen de geest niet makkelijk veranderen, maar wel de associaties die we maken. Dit lijkt me een interessante suggestie. Wat gedragsverandering in de weg zit, is vaak de negatieve associatie die we maken uit vroegere ervaringen. We denken niet graag aan ongezond-zijn of ziekte; we denken niet graag aan geld uitgeven als verspilling – of geld-sparen als saai en vervelend vanwege andere associaties. Maar als je er voor jezelf in slaagt je gedragsverandering aan een ander verhaal te koppelen, dan werkt het wel veel makkelijker.

Een eigen voorbeeld: verandering van eetgedrag.

Eten is een moeilijk thema. We hebben alledaagse onbewuste eetgewoontes. Maar ik ben vrij radicaal van levensstijl veranderd. Vroeger at ik regelmatig ‘junkfood’ – hamburgers en frieten van Quick of Mac Donalds – en dronk ik coca-cola of Fanta. Tussendoor knabbelde ik op snickers of leo-wafels. Nu eet of drink ik zulke producten nooit meer. Zelfs fruitsap uit dozen drink ik niet meer. En dat doe ik zonder de minste frustratie. Vooral het werk van Michael Pollan heeft me daarbij geholpen. Hij stelt voor vooral natuurlijke producten te gebruiken. Ik kreeg een andere kijk op
eten, en mijn nieuwe eetpatroon werd een gewoonte. Mijn tweede systeem heeft me aangezet om het eerste denksysteem te automatiseren: welke trucs marketingcampagnes ook uithalen, ik lijk er wel immuun voor. In de supermarkt loop ik vrolijk voorbij snoep en chocolade, en stap spontaan recht naar het fruit en de groenten.

Waarom is het gelukt? Ik denk dat ik de nieuwe levensstijl niet alleen met gezondheid associeerde, maar ook met traditie, met mijn moeder en grootmoeder. Verder heb ik een afkeer van manipulatie: zodra ik besefte dat fastfoodketens smaakversterkers gebruiken om je meer te doen eten, had ik er genoeg van. Niet zozeer dat het ongezond was, stoorde me. Maar wel dat ik niet meer vrij was. Dat botste met een fundamentele waarde voor mezelf: ik hou er niet van dat anderen over mij beslissen. De associatie was dus niet ‘ongezond’, maar ‘onvrij’. Een ander verhaal bedenken en een gedrag nauwgezet herhalen, hebben tot een nieuwe gewoonte geleid. Zonder over gezondheid na te denken, eet ik gezonder.

Sociale wezens

Een laatste tip van Dolan:  mensen zijn ook heel sociaal: ze vinden het belangrijk om te handelen zoals anderen doen, en voelen zich niet graag het buitenbeentje. Weten wat anderen doen, kan dan helpen om je gedrag te veranderen – ‘je behoort tot een kleine minderheid in jouw omgeving, die te laat de rekeningen betaalt, die nooit aan sport doet, etc’. Blijkbaar is dat een betere stimulans dan boetes of straffen.

Kritische bedenkingen

Unknown-4Dolans werk is best boeiend, zeker voor filosofen die ook praktisch iets willen veranderen. Maar toch zijn er een hele reeks kritische bedenkingen mogelijk, of minstens andere conclusies dan Dolan trekt.

‘Maak alles makkelijker’ kan wel helpen om één bepaald gedrag te stimuleren. Maar toegepast als nieuwe culturele insteek is deze wending toch twijfelachtig. Wat als we nu steeds meer gewend worden gewoon niet meer bewust na te denken? Wat als we steeds meer toegeven aan de hapklare brokken informatie, aan de leuke framing die ons aangenaam beïnvloedt? Het neurologische onderzoek is best interessant, maar het is ook beangstigend – het speelt in op wat de mensen makkelijk aanvaarden zonder dat ze beseffen dat ze het makkelijk aanvaarden. Wie beslist dan nog wat mensen makkelijk moeten aannemen, wanneer ze zelf niet meer dieper nadenken?”

Over Kahneman en neurologisch onderzoek in de politiek schreef ik de tekst ‘Labyrint van keuzes’, die verscheen in Mo* Magazine. Ik geef daar een korte beschrijving van de twee denkprocessen, en hoe marketing onze politieke keuzes beïnvloedt.

Over eten schreef ik een column in De Standaard: ‘De vrijheid in goed eten.’ En over Pollan sprak ik in het Canvasprogramma ‘Het Voordeel van de Twijfel’.

3 Comments

  1. Johan Depestel

    Ik heb met heel veel plezier deze tekst gelezen en heb dit meteen gelinkt op mijn blog http://johandepestel.wordpress.com

  2. Tinneke Beeckman

    Veel dank en fijn weekend! Tinneke

  3. Steef Pinkse

    Weer een essay wat tot denken aanzet, dank.
    De verschijning van uw nieuwe boek ‘Macht en onmacht’ is volgens mijn boekhandelaar uitgesteld tot 16 april. Jammer, ik wacht met spanning.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s