‘Helder rollenpatroon’, Column DS, 16 nov 2015

Unknown 08.33.05“Opnieuw vinden in Parijs monsterlijke terreuraanslagen door moslimfundamentalisten plaats. Opnieuw lezen we emotionele getuigenissen in de krant, zien we gruwelijke beelden op televisie, horen we onvoorstelbaar wrede verhalen op internet. Hopelijk volgt er na de hype een grondige analyse. Dat was na de aanslag op Charlie Hebdo-redactie in januari niet het geval.

Volgens de Franse filosoof Marcel Gauchet komt dit omdat we niet meer begrijpen dat mensen uit religieuze motieven hun leven willen opofferen. Commentatoren herleiden zulke daden tot vermeende sociaal-economische oorzaken, omdat we in het Westen zelf een beter leven willen organiseren, zonder idee over een hiernamaals. Daarom houden heel wat mensen vol dat de aanslagen niets met de islam of met godsdienst te maken hebben, maar met kansarme jongeren, slachtoffers van uitsluiting. Deze sociaaleconomische verklaring slaat het debat echter dood. Bovenal klopt ze niet: veel armen radicaliseren niet, en veel geradicaliseerde jongeren hadden wel degelijk een job of een opleiding.

Toch blijft de sociaaleconomische analyse populair, zeker bij commentatoren. Er bestaat dan ook veel wetenschappelijk onderzoek over economische relaties, onderwijskansen en werkgelegenheid. De nadruk op het sociaaleconomische geeft commentatoren het gevoel dat ze vanuit de bestaande wetenschappelijke modellen de hedendaagse problemen kunnen begrijpen. De insteek biedt de geruststellende gedachte dat democratische instellingen de spanningen zelfs kunnen oplossen. Ze heeft ook het voordeel verantwoordelijken aan te duiden: het is namelijk aan de regering om beter te herverdelen en aan de niet-gelovigen om moslims niet meer te discrimineren. Tot slot kan wie deze visie aanhangt, zeker niet verdacht worden van racisme of islamofobie, en riskeert die persoon evenmin bedreigingen van fanatici.

Maar deze visie schiet hopeloos tekort. Volgens Gauchet beleven we in het Westen al sinds de Renaissance een ‘sortie de la religion’: de godsdienst geeft geen alomvattende betekenis meer aan het politieke en het sociale leven. De hiërarchie tussen God en de mensen, tussen heersers en onderdanen, tussen mannen en vrouwen heeft plaatsgemaakt voor een idee van gelijkheid. Natuurlijk is niet iedereen gelijk, en zijn mensen ook erg verschillend. Maar de westerse ‘metafysische’ gelijkheid impliceert dat niemand zich op een bovennatuurlijke macht kan beroepen om een macht te eisen. Zelfs de katholieke kerk heeft de scheiding tussen kerk en staat aanvaard. De seculiere principes zijn zo banaal geworden, zo ingeburgerd, dat het niet nodig lijkt om ze te herhalen. Erger nog, wie al te sterk Verlichtingsidealen verdedigt, is eurocentrisch, herneemt foute koloniale patronen, toont vooral de eigen onverdraagzaamheid.

Veel nieuwe inwoners kijken nog wel naar de wereld vanuit een bovennatuurlijke hiërarchie. In hun beleving speelt de godsdienst een allesomvattende rol. Volgens Gauchet is het opkomende moslimfundamentalisme een reactie op de kloof tussen deze twee belevingen. Voor fundamentalisten hebben individuen dan geen vrije rechten. Ze mogen niet twijfelen of zelf de rede gebruiken. De essentie van de religieuze boodschap is juist dat er een hiërarchie bestaat, en geen gelijkheid. Daarover kan geen enkel individu beslissen, want individuen zijn ondergeschikt aan de structuur van de gemeenschap. Fundamentalisten streven juist naar een duidelijk rollenpatroon, naar vaste identiteiten, naar zekerheden. Naar een orde die generaties overschrijdt, en die niet door feilbare mensen is gemaakt. Ze zoeken een wereld die opzettelijk discrimineert, en ongelovigen onmenselijk wreed behandelt. Ze willen terug naar de vermeende wortels van de godsdienst, omdat die de belofte inhoudt dat ze iemand kunnen worden, dat ze kunnen slagen in een opzet dat deze wereld overstijgt. Ze willen geen vrijheid, en zeker geen seksuele vrijheid voor vrouwen. Precies met zo’n gedachten hebben westerlingen helemaal geen voeling meer. We moeten het eigen denkkader dan ook verruimen. We moeten méér, niet minder in alle openheid over filosofie, godsdienst en politiek kunnen discussiëren.”

Deze column verscheen in De Standaard op maandag 16 november 2015.

1 Comment

  1. Bart Haers

    Hoorde net Geert Mak op Brandpunt en stelde vast dat hij het bij het rechte eind heeft, als hij zegt dat Europa wellicht uiteen zou kunnen vallen, maar dan beginnen we opnieuw.

    Het kan wel zijn dat vooral de staat vergeten is een helder rollenpatroon voorop te stellen. Ik denk dat mensen als Baudet mensen iets wijs maken en dat we precies vanuit een goede kijk op de verhouding tussen overheid en burgers en burgers onderling vandaag niet zomaar kunnen zeggen dat geweld het antwoord kan zijn.

    Dat we vandaag denken dat de overheid ons – wie dat ook zij – moet beschrmen tegen vreemden, moet problematisch heten. Er zijn er genoeg die best mee willen, maar wier ouders of grootouders niet in Vlaanderen opgroeiden. De utopische verleiding mogen we niet negeren, maar er wel een goed antwoord op formuleren, onder meer dat we niet versagen te zeggen dat de wereld veranderde en ook ten goede.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s