Interview over Schaamte, in ‘Feeling’, juli 2017

Feeling contacteerde me voor een stuk over schaamte. Dit verscheen in het juli-nummer 2017

 

Shame, shame, shame…

Je mag wél openlijk en bloot je partner bedriegen op tv, maar je mag niet dik zijn. Mannen mogen in theorie hun vrouwelijke kant tonen, maar zodra ze een papadag opeisen, zijn het watjes. Wat is in deze tijd nog normaal en wat is schaamtelijk?

Tekst: Evelien Rutten

De man staat op het podium tussen een groepje dansers. Hij is de enige met een zwarte latex handschoen. In een flits vraag ik me af waarom hij die handschoen draagt, maar kijk dan verder naar het spektakel. Tijdens de volgende scène verdwijnen alle dansers en blijft hij als enige over. Hercules betreedt het podium en begint aan een monoloog. De man-met-handschoen kronkelt traag rond de half-naakte Hercules. Zijn arm blijft in beweging, als een sensuele slang. Dan, zonder waarschuwing, propt hij de gehandschoende hand in de aars van Hercules. Hercules’ adem stokt even, zijn lichaam verstijft, maar dan ontspant hij en gaat hij gewoon verder met zijn monoloog. De danser trekt zijn slangenhand met een snok uit de aars. Een slurpend geluid. Glijmiddel spat in het rond, de zwarte handschoen druipend nat. Mijn reactie? Breed opengesperde ogen, kin op de grond en vooral de gedachte: hoe hebben ze die twee acteurs/dansers zo ver gekregen om dit ritueel niet te faken, maar écht uit te voeren? Het is één van de vele onbehaaglijke maar fascinerende momenten uit Mount Olympus, het 24 uur durende theater- en dansstuk van Jan Fabre. Op voorhand wist ik niet of ik het wel zou volhouden, een volledige dag en nacht in een theaterzaal. Maar ondanks de vele repetitieve, bij momenten zelfs saaie scènes, blijf ik geboeid kijken. Misschien ook wel omdat je op geen enkel moment weet wat er gaat gebeuren én omdat er voortdurend geflirt wordt met taboes. Aan het begin van de voorstelling gebeurt trouwens het onvermijdelijke: gechoqueerde toeschouwers verlaten verbouwereerd de zaal. Te obsceen? Ik vraag me af of ze liever naar Temptation Island kijken, waar openlijk copulerende koppels schaamteloos overspel plegen. De beelden zijn zeer expliciet, inclusief luid gekreun en de zompige seksgeluiden die daarbij horen.

Of het nu onder een cultureel verantwoord sausje van het theater is of in een populistisch tv-programma: we worden voortdurend geconfronteerd met taferelen die enkele decennia geleden ondenkbaar waren. Hebben we alle fatsoen overboord gegooid? Is dit het nieuwe ‘normaal’? En nog belangrijker: is er dan geen enkele schaamte meer?

 

We zijn braver dan we denken

Ik stel de vraag aan Stefaan Van Brabandt, de Antwerpse acteur en filosoof. Hij schreef de bestseller Het Voordeel van de Twijfel – hoe filosofie je leven kan veranderen. “Uiteraard zijn de theaterstukken van Jan Fabre heel groots en overweldigend, met veel effect. Hij zoekt het Dionysische op, de roes, de seks, het bestiale zelfs. En ja, je hebt tegelijk ook de reality shows die steeds verder gaan. Maar al bij al valt het volgens mij wel mee met de schaamteloosheid in onze maatschappij. Er is inderdaad veel seks te zien op tv en in het theater, maar toch zijn we vandaag veel puriteinser dan in andere tijdperken. Ik denk aan de Middeleeuwen of de Griekse Oudheid. De filosoof Diogenes zei al dat als je zin krijgt in seks, je daar gewoon op het moment zelf aan moet toegeven. Hij stond er dan ook om bekend om openlijk te masturberen op het marktplein. Normen en waarden verschuiven voortdurend. Vandaag zijn we zeer gedisciplineerd en braaf. We leven volgens de klok en kloppen gehoorzaam onze uren op het werk. Vroeger was er veel meer chaos. Een publiek feest als carnaval was een stuk spectaculairder dan nu. Mensen gingen naar buiten, ze zetten een masker op en lieten zich helemaal gaan. Grenzen werden opgezocht en overschreden. In vergelijking daarmee zijn de feesten van vandaag toch wat zielloos, mechanisch en overgestructureerd. Kijk naar Tomorrowland: je ziet de verveling op de gezichten van de mensen in het publiek. Die zogenaamde vreugde is veelal groepsgedrag, gestuurd door de commercie.”

 

Ge zijt dik en lelijk

In de plaats van minder, lijken we ons dus méér te schamen dan in vroegere tijden. Maar wat is schaamte eigenlijk? Hetzelfde als schuldgevoel?

Filosofe en auteur Tinneke Beeckman stelt dat er wel degelijk een onderscheid is. “Een schuldgevoel heeft te maken met een slecht geweten, met de zelfkennis dat je iets gedacht of gedaan hebt dat moreel onaanvaardbaar is. Schaamte is daarentegen een innerlijke reactie, een gevoel tegenover jezelf wanneer je niet samenvalt met wie je wilt zijn. De Franse filosoof René Descartes definieert het zelfs als een gebrek aan eigenliefde. Over schaamte heb je geen controle en het gaat gepaard met fysieke reacties, zoals blozen, schuifelen, stotteren en je blik afwenden. Je kunt je vreemd genoeg ook schamen voor iets waaraan je geen schuld hebt.”

Eén van de wreedste voorbeelden hiervan, is nog altijd het klassieke body shaming. Een onderzoek aan de University of Connecticut wees uit dat het vooral vrouwen zijn die hieronder te lijden hebben. Ze worden door de maatschappij veel strenger veroordeeld dan mannen. De kwetsende opmerkingen die een vrouw krijgt, beginnen al als ze volgens haar BMI licht overgewicht heeft. Bij mannen begint het body shamen pas als ze effectief obees zijn. De gevolgen zijn nefast voor je zelfbeeld. Blogster en auteur Anke Wauters raakte twee jaar geleden een gevoelige snaar met haar boek Dik. Lelijk. Wijf., waarin ze haarfijn uitlegt hoe body shaming je leven kan vergallen. “Ik ben een zelfverzekerde vrouw met prachtige vrienden en ik hou van wat ik doe in het leven, of dat nu mijn job is of iets anders. Maar als ik zie hoe ik gezien word, verdwijnt dat gevoel. Het staat zo ver van wie ik ben of wie ik wil worden. Ik voel mij niet welkom, want er lijkt nergens plaats te zijn voor mij. (…) Wanneer ik word bejubeld omdat ik ondanks alles de moed niet laat zakken, maar nog steeds respectloos behandeld word zonder dat iemand ingrijpt, isoleert mij dat. Ik kan niet voor iedereen sterk zijn. Ik moet aan mezelf denken: hoeveel keer kan ik het deze week nog verdragen? Hoeveel keer kan ik de roes van schaamte, de tranende ogen, de stekende onderhuidse pijn deze week nog verdragen?”

 

Je schamen voor hem

Zou er een verschil zijn tussen vrouwelijke en mannelijke schaamtegevoelens? Ik voer een klein, niet-wetenschappelijke onderzoek uit. Aan een twintigtal interessante mannen en vrouwen stel ik de volgende vraag: waarover schaam jij je? Er volgen enkele voorspelbare antwoorden: de mensheid. Vluchtelingen uit Syrië en niet helpen. Mijn bibliotheekboeken die ik nooit heb teruggebracht. Dat ik te veel wisselgeld kreeg bij de bakker en er niets over zei. Dat ik ongesteld werd tijdens een sollicitatiegesprek en ‘gelekt’ heb op een witte zetel. Maar ik krijg ook enkele beklijvende antwoorden. Z. is regisseur en momenteel zwanger. “Het heeft heel wat voeten in de aarde gehad voordat ik de beslissing nam om zwanger te worden. Ik stopte met de pil en dacht dat het daarna nog wel een tijdje zou duren. Maar een week later was ik al zwanger. Mede doordat ik zo misselijk en ziek was, voelde ik echter geen vreugde. En al zeker niet toen de gynaecoloog me vertelde dat ik een jongen verwacht. Op dat moment stortte mijn wereld in: ik wou eigenlijk alleen maar een meisje. Ik heb niks met jongens. Ik hou niet van jongensspelletjes en niet van jongenskleren. Verstandelijk weet ik dat ik gewoon blij moet zijn dat ik zwanger ben van een gezond kind en dat die moedergevoelens wel zullen komen, maar ik kan het echt niet helpen dat ik vreselijk teleurgesteld ben. En daar schaam ik me intens voor. De muur van de gynaecoloog hangt vol geboortekaartjes van koppels die heel moeilijk zwanger werden. In stilte verontschuldig ik me voortdurend bij hen allemaal.” Journaliste S. vertelt over een vreselijk ex-lief: “Ik had heel lang niet door dat hij een narcist was die me voortdurend manipuleerde. In het begin was hij uiterst charmant en leek hij een echte soulmate, maar gaandeweg ontpopte hij zich tot een tiran die me isoleerde van mijn vrienden en de buitenwereld. Hij bekritiseerde me zo extreem, dat ik me niks meer waard voelde. Daarna hemelde hij me weer op. Ik had een laag zelfbeeld en geloofde dat hij gelijk had. Als hij een compliment gaf, was ik daar enorm dankbaar voor. Na vier jaar was ik uitgeput en ben ik ingestort. Nu ben ik vooral kwaad op mezelf, dat ik het zo ver heb laten komen. Het is een zeer pijnlijke les in zelfrespect geweest, maar ik blijf me erover schamen. Alsof ik mezelf diep heb vernederd.”

Vrouwen schamen zich vaak over gevoelens in verband met het moederschap, over relaties en wat mannen hen hebben aangedaan. Tinneke Beeckman: “Het oordeel van mannen is in de samenleving nog altijd enorm belangrijk. Daarbij geldt dat een vrouw makkelijker wordt afgerekend op haar relaties. Wie zich vrij gedraagt, krijgt een negatieve reputatie. Dat verklaart deels de schaamtegevoelens die kunnen ontstaan na een verkrachting. Mannen gaan er dan weer prat op dat ze vele partners hebben kunnen verleiden. Het zit dus deels in de cultuur dat de eer van een vrouw wordt verbonden met de relaties die ze had en dus is de vrouw gevoelig voor schaamte.”

 

Make-up voor mannen

Mannen lijken zich over andere dingen te schamen. G. is PR-verantwoordelijke in de culturele sector: “Ik draag al heel lang een geheim met me mee dat blijft knagen. Ik heb namelijk nooit een diploma gehaald. Geen diploma van het hoger onderwijs, maar ook niet van de middelbare school. De kennis die ik heb, is het resultaat van zelfstudie. Vandaag oefen ik een vrij hoge functie uit met veel verantwoordelijkheid, maar toch ben ik nog steeds als de dood dat iemand me ooit naar mijn diploma’s gaat vragen. Ik heb er altijd omheen gepraat en ben hier en daar creatief omgesprongen met mijn cv. Ik weet wat ik waard ben, maar toch vrees ik dat als de waarheid aan het licht komt, niemand mij nog capabel zal vinden.”

Stefaan Van Brabandt houdt niet van de opdeling mannen/vrouwen, maar ziet zelf ook wel een verschil in het schaamtegevoel tussen de seksen. “Mannen lijken gevoeliger te zijn voor status. Als ze falen op hun werk of werkloos worden, lijden ze daar enorm onder. Verder zie ik ook steeds vaker dat mannen het slachtoffer worden van de cosmetische industrie. Vroeger draaide het bij mannen over wat er in hun hoofd zat, hun positie en hun werk. Nu wordt ook hun uiterlijk beoordeeld. Er komen meer en meer schoonheidsproducten op de markt voor mannen. De reclame dringt een beeld op van hoe mannen er uit moeten zien. Ze krijgen een zekere schaamte aangepraat, bijvoorbeeld als ze niet glad en gespierd genoeg zijn. Eerst waren het vooral de vrouwen die hier het slachtoffer van werden, nu moeten de mannen er dus aan geloven.”

Ook als mannen zich actief verzetten tegen stereotypering, komen ze in moeilijkheden. In Nederland was er onlangs nog een rel over de ‘papadag’ van de 30-jarige politicus Jesse Klaver, de voorzitter van GroenLinks. Toen hij meedeelde dat hij op vrijdagen niet wil onderhandelen omdat hij op die dag graag bij zijn kinderen is, werd hij op sociale media veroordeeld tot softie, iemand die niet de juiste prioriteiten stelt.

 

Shitty dinners

Schaamte lijkt ook gelinkt te zijn aan onze leeftijd, want elke generatie schaamt zich over iets anders. Bij mijn dochter van zeven heb ik met eigen ogen gezien hoe kinderlijke onschuld omslaat in schaamte. Plots wou ze zich tijdens het zwemmen niet meer omkleden waar andere mensen bij zijn. De jongens op school hadden haar één keer uitgelachen met een moedervlek op haar bil en dat was dat. Hoe goed je je kind ook probeert te beschermen, tegen schaamte valt niks te beginnen. Tinneke Beeckman stelt dat schaamte verbonden is aan kantelmomenten in de ontwikkeling: “Pubers voelen schaamte over hun ouders. Schaamte stelt dan een grens. Hoewel ze voordien erg innig aan hun ouders waren gehecht, werpt de schaamte een barrière op. Zo willen pubers hun eigenheid en hun onafhankelijkheid bevestigen. Maar eigenlijk verzet elke generatie zich tegen de vorige. Iedereen wil vermeende valkuilen vermijden en voor zichzelf kunnen beslissen wat zijn of haar identiteit is.”

Enkele weken geleden verzeilde ik zelf nog onbedoeld in een generatieconflict. Ik hielp mee met de voorbereidingen van een groot feest, samen met een dozijn oudere tantes. Ik als jonge veertiger, zij gemiddeld zestig. Generatie X vs de babyboomers. Tijdens het raspen van de worteltjes, ging het gesprek in de richting van ramen lappen. “Mag ik iets bekennen?” glimlachte ik. “Ik heb nog nooit in mijn leven zelf mijn ramen gelapt. Dat doet mijn poetsvrouw.” IJzige stilte. Ongemakkelijk gegiechel. “En strijken? Besteed je dat ook uit?” “Nee. Ik strijk gewoon niet. Als mijn man een deftig hemd wil dragen, moet hij het maar zelf doen.” Ze keken me aan met een glazige blik, niet goed wetend of ze mij nu moesten verachten of bewonderen. “Ik ben gewoon te vroeg geboren,” zuchtte een van hen. De vlijtige poetsdrift van de babyboomers komt niet voort uit een overdreven hang naar hygiëne, maar uit schaamte. Niemand van hen wil bekend staan als de luie huisvrouw met ongewassen gordijnen. Als mijn standpunt hen al choqueert, zullen ze helemaal versteld staan van de millennials. De twintigers van vandaag hebben het helemaal gehad met de huishoudelijke schaamte en organiseren zogenaamde ‘shitty dinners’, waarbij het verboden is om op voorhand op te ruimen of de wc te kuisen. Je mag niet naar de winkel gaan en enkel koken met wat je in huis hebt. Misschien is dit opnieuw een treffend voorbeeld van een generatieconflict, maar zelf vind ik zo’n shitty dinner eerder respectloos dan schaamteloos. Ik leg mijn vrienden graag in de watten omdat ik hen graag zie. Als ik geen zin heb om op te ruimen of te koken, neem ik hen wel mee op restaurant.

Stefaan Van Brabandt stelde eerder ook al vast dat de millennials helemaal anders omgaan met schaamte: “Het is een generatie die duidelijk meer zelfvertrouwen heeft dan de voorgaande. Ze zijn sociaal handiger en beter in netwerken. Hun ouders hebben hen meer zelfvertrouwen en vrijheid gegeven. De scholen zijn daarnaast ook een stuk minder formeel, zonder de strikte hiërarchie van vroeger.”

 

Feminist in Japan

Schaamte maakt ook deel uit van de nationale identiteit. Er wordt door historici en antropologen zelfs een onderscheid gemaakt tussen schuld- en schaamteculturen. In het Westen ligt de focus op het individu en leven we in een schuldcultuur: je eigen verantwoordelijkheid en schuldbesef staan centraal. Daarbij is ons eigen moreel kompas de belangrijkste leidraad, we voelen ons vanzelf schuldig als we bepaalde normen en waarden overschrijden.

In een schaamtecultuur is je goede naam afhankelijk van het oordeel van de buitenwereld. Uiterlijke schijn is er erg belangrijk, net zoals je eer. Alles is gericht op de groep en de harmonie tussen de afzonderlijke leden. Als je betrapt wordt op een overtreding, fungeert de groep als het extern geweten. Een vreemd neveneffect is dat mensen zich binnen de schaamtecultuur zonder schuldgevoel misdragen: zolang het niet ontdekt wordt door anderen, is er niets aan de hand. Zolang de gemeenschap hem of haar niet schuldig acht, zal hij of zij zich ook niet schuldig voelen.

De schaamtecultuur wordt gewoonlijk gelinkt aan het Midden-Oosten, maar ook Japan is een schoolvoorbeeld. Toen ik er zelf was, nam ik deel aan een handelsmissie. Alle Japanse vrouwen die ik onderweg ontmoette, gedroegen zich opvallend nederig. Als ze een kamer verlieten, deden ze dat razendsnel en gebukt, om toch maar niemand tot last te zijn. Een vrouwelijke tolk die me werd toegewezen, dacht er nog niet aan om tijdens een receptie mee aan te schuiven bij het buffet. “Ik weet niet of het me is toegestaan…” Ik nam haar bij de arm en zei dat we samen zouden aanschuiven. Ze giechelde onophoudelijk en vond me een ongelooflijke rebel. Ik voelde de feminist in mezelf ontwaken en stond al bijna op tafel te roepen dat ze voor zichzelf moest opkomen, toen ik besefte dat het met de Japanse mannen niet veel beter gesteld is. Bijna niemand durft er écht te zeggen wat hij denkt, uit angst belachelijk gemaakt te worden.

Hara-kiri

Schaamte maakt al meer dan duizend jaar deel uit van de Japanse cultuur. Het begon met de Samurai, die liever hara-kiri pleegden dan zich te laten doden door de vijand. Door het openrijten van hun eigen buik, bevrijdden ze hun eigen geest die vervolgens de vijand te lijf ging. Het was de enige, eervolle daad die ze konden stellen in het licht van de potentiële vernedering. Het werd beschouwd als iets eervols, je verantwoordelijkheid nemen. De Samurai bestaan niet meer, maar het Japanse volk heeft nog steeds problemen met gevoelens van schaamte. Het idee dat ze publiekelijk te kijk worden gezet, is ondraaglijk. Japanse studenten die in het buitenland studeren, durven nauwelijks een vraag stellen of beantwoorden in de klas. Het moest maar eens fout zijn. Niet te verwonderen dat er sinds de jaren 1990 zo’n 30 000 Japanners per jaar zelfmoord plegen. Het zijn meestal mannen die hun werk verloren hebben of de extreme werkdruk niet aankonden. Maar ook middelbare schoolstudenten behoren tot de risicogroep, met inmiddels meer dan tweeduizend zelfmoorden van jonge tieners. De overheid probeert nu door sensibilisatiecampagnes het tij te keren. Makkelijk zal dat niet zijn. Japanners zullen niet snel professionele hulp inroepen voor mentale problemen zoals een depressie. Als ‘de anderen’ te weten komen dat je in therapie bent, verlies je je credibiliteit. Ook psychologen of psychiaters lijden onder deze stereotypering. In tegenstelling tot bij ons, worden deze beroepen er geminacht.

 

Samen tegen Trump

Tenslotte is er één vorm van schaamteloosheid die ons globaal lijkt te raken en verbinden. Sinds Trump aan de macht is, worden we dagelijks geconfronteerd met opschuivende grenzen van fatsoen. Het gebrek aan schaamte dat deze wereldleider vertoont, is hallucinant. Als je denkt dat het echt niet erger kan, komt er weer een vers schandaal naar buiten of een nieuwe, onbeschofte tweet. Ruimdenkende Amerikanen schamen zich dood voor hun leider en verzetten zich op hartstochtelijke wijze tegen zijn beleid. Maar helaas valt de grofgebekte schaamteloosheid ook in de smaak. Stefaan Van Brabandt: “In de progressieve media lees je inderdaad dat Amerika zich moet schamen om zijn bullebak van een president, in de hoop dat de bevolking zijn stemgedrag zal aanpassen in de toekomst. Het kan echter een omgekeerd effect teweegbrengen: mensen die trots zijn omdat ze eindelijk een president hebben die alle regels aan zijn laars lapt. Trump heeft veel aanhangers die een diepgewortelde boosheid voelen ten aanzien van het establishment. Het rijkere, beter opgeleide deel van de bevolking schaamt zich inderdaad, zowel in de VS als in Europa. Maar vergeet niet dat de meerderheid van de bevolking ook hier rechts stemt: rechts en extreemrechts scoren samen meer dan 70 procent. Een gemeenschappelijke vijand bindt inderdaad, maar ik ben er niet van overtuigd of dat ook opgaat voor Trump. Het is zeker niet zo dat een hele gemeenschap zich schaamt.”

En dat brengt ons terug bij de vraag: wat is het nieuwe normaal? Pussy grabbing? Openlijk racistisch zijn? Uiteraard is dit soort gedrag er altijd al geweest, maar het is omdat we nu in een geglobaliseerde maatschappij leven, dat niets nog verhuld blijft. Wat is beschaafd, wat is onbeschoft? De regels veranderen voortdurend en we worden gedwongen nieuwe krijtlijnen uit te tekenen. Hopelijk verliest ons moreel kompas het noorden niet.”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s