“De fout van Mitterrand”, column DS, 23 mei 2019

“Volgende zondag zijn er Vlaamse, federale en Europese verkiezingen. Aan debatten en reportages geen gebrek. Maar er staan twee olifanten in het kieshokje; ik vraag me af of de kiezer er nog bij kan. De ene olifant weet dat traditionele partijen kiezers kunnen verliezen, maar toch hun positie kunnen versterken. De andere beseft dat stemmen in België altijd een communautair kantje heeft, of je dat wil of niet.

De peilingen voorspellen een ‘zwarte zondag’: het Vlaams Belang zou sterk stijgen. De klassieke partijen – Cd&V, Open VLD en Sp-a –, zouden opnieuw terrein verliezen, terwijl vooral de progressieve partij Groen kiezers wint. Toch is er een paradox: deze klassieke partijen kunnen stemmen verliezen, maar toch versterkt naar de onderhandelingen voor coalities gaan. Dat is een perverse dynamiek. Steeds meer ontevreden kiezers vallen buiten het politieke debat, zeker als je de groeiende groep thuisblijvers en blanco stemmers meerekent. Niets aan de hand, lijkt het. Maar het is de vraag of deze dynamiek op langere termijn geen fiasco creëert. Dat is in Frankrijk bijvoorbeeld al gebeurd.

Vanaf de jaren ’80 benut de socialistische president Mitterrand het tactische voordeel dat een sterkere extreem-rechtse partij oplevert. Hij pleit er voor om Jean-Marie Le Pen vaker op de televisie te laten verschijnen, en hij hervormt het kiessysteem. Dan wint het ‘Front National’, zonder dat het echt kan wegen. Le Pen steelt wel wat stemmen van de centrum-rechtse partijen. Dit is dus strategische winst voor links. Maar dan begint het FN aan een gestage opgang. De machtspartijen houden amper rekening met de grieven van dat electoraat, of met de toenemende groep afwezige kiezers. Dat loopt goed, tot het helemaal fout loopt. Na 2012 dringt het besef door dat het FN – later ‘Rassemblement National’ van Marine Le Pen – de grootste partij dreigt te worden. De enige vraag is nog welke andere partij goed kan scoren, want die wint de presidentsverkiezingen.

Sindsdien domineert het Front National het beleid. Wanneer journalisten in 2015 aan de socialistische president Hollande vragen waarom zijn migratiepolitiek zo weinig genereus is, antwoordt hij niet met principes of ideeën. Neen, in het boek ‘Un président ne devrait pas dire ça’, onthult hij zijn bekommernis: de verdenking vermijden dat hij het Front National nog groter wil maken. Het voormalige strategische spel is geen machtsinstrument meer, maar een obstakel geworden. Ondertussen krimpt het politieke midden: in 2017 slorpt Macrons ‘La République en marche’ de andere centrumpartijen op. Mitterrands gok – succesvolle extremen versterken het midden – is op termijn nefast gebleken. Als de peilingen voor zondag uitkomen, dan mag dit een waarschuwing zijn voor de onderhandelaars van maandag.

Een tweede thema is slechts indirect aanwezig in het debat: de bizarre Belgische constructie. Met de veto’s en wederzijdse dreigementen lijkt de federale regering straks niet gedragen te worden door een meerderheid van de Vlaamse volksvertegenwoordigers. Vorige keer had de regering geen meerderheid aan Franstalige kant. Beide zijn wettelijk toegelaten, maar voelen ondemocratisch.

Kunnen Vlamingen deze keer protesteren? Uiteraard wel. Zeker wanneer de staatsstructuur opnieuw op de agenda staat. Dat zal het geval zijn. België is niet zoals Nederland of Frankrijk; je kan niet verwachten dat het decennialang institutioneel hetzelfde blijft. België verandert vanuit een inwendige noodzaak; er zijn te onevenwichtige bevoegdheidspakketten, te veel onwerkbare compromissen, te grote politieke verschillen. Binnenkort is ook een nieuwe financieringswet nodig. Vlaamse partijen zullen opnieuw afspraken moeten maken. Ze zouden hun kiezers moeten vertellen wat hen te wachten staat. Maar dat doen ze niet. Eigenlijk voeren ze campagne alsof Vlaanderen de facto onafhankelijk is. Op enkele interviews, debatten en campagnemomenten na, bespreken ze hun eigen ideeën met andere Vlamingen. Zelfs over de federale thema’s – justitie, defensie, economie, buitenlandse zaken – praten Vlaamse politici meestal alsof Franstalige politici weinig met het toekomstige beleid te maken zullen hebben. Alleen bij Groen/Ecolo en bij de PVDA-PTB leeft een federale logica.

Kiezen wordt straks een netelige afweging tussen heel uiteenlopende thema’s, ideologische tegenstellingen, botsende persoonlijkheden en Belgische dynamieken. In een democratie krijgt de kiezer wel vaker een beleid dat hij niet wilde, en dat niemand ooit heeft aangekondigd. Maar in België lijkt de situatie wel bijzonder ingewikkeld.”

Deze column verscheen in De Standaard op donderdag 23 mei 2019.

1 Comment

  1. bart Haers

    Dank vg oor dit stuk, want er is enerzijds de boodschap dat politici die te veel met strategie bezig zijn, met taktiek, zichzelf tegenkomen. Het pleit voor de kiezers dat zij dat vonnis bij tijd en wijle voltrekken, maar toch, de poging van CD&V om de paarse regering opzij te schuiven is gelukt, maar het kartel barstte en vervolgens werd de CS&V de tweede partij.

    Het tweede punt is nog interessanter, want het klopt dat het politieke debat in een Vlaamse Rees publica gevoerd wordt en hoogstens zullen de Waalse verkozenen een bloempotfunctie zouden hebben, quod non. Hier moet toch wel opgemerkt dat de brede media nauwelijks afwijken van die geestesgesteldheid en dus mee de schijn ophouden van gescheiden democratieën. Ook hier is de werkelijkheid weerbarstiger, want in Brussel botst die fictie met verschillende beleidsopties, zoals inzake wegeninfractuur, maar ook als het gaat om het toekennen van riziv-nummers voor artsen. Vreemde bezoeking want hier spelen fundamentele verschillen over wat rechtvaardig en billijk is.

Laat een reactie achter op bart Haers Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s