“De ravage na de verkiezingen: hoe de stemming omsloeg’, Interview Humo, 4 juni 2019

Humo-journalisten Raf Liekens en Annemie Bulté interviewden me over de verkiezingsoverwinning van Vlaams Belang op 26 mei 2019: wat valt er over de uitslag te zeggen?

Eerder besprak ik dit thema in De Afspraak en op Radio 1.

In dit interview komen ook  Fons Van Dyck, Jan Callebaut, Mark Elchardus, Bart Maddens, Dave Sinardet, Guillaume Van der Stichelen en Cas Mudde aan het woord.

“Dat Vlaams Belang zou opveren, was voorspeld, maar de omvang van het verkiezingssucces sloeg velen met verstomming. Wat heeft de verongelijkte Vlaming ertoe aangezet om de midden­ vinger zo hoog op te steken naar de gestelde lichamen in Brussel? Waarom smelt het geloof in de traditionele politiek als een ijsschots onder een brandende zon? En hoe moet het nu verder? ‘De oude partijen zijn met uitsterven bedreigd.’

De dag vóór de ver­ kiezingen ver­scheen er een pro­fetisch interview in De Tijd. Fons Van Dyck, hoofd van merk­ adviesbureau Think BBDO en in de jaren 90 de spindoctor van socialistisch kopstuk Louis Tobback, voorspelde daarin dat een bruine golf over Vlaanderen zou walsen: ‘De campagne is beslist toen de re­gering viel, in december. Over migratie. Dáár gaat het van­daag nog over op sociale media en op straat. Maar de enige par­tij die dat capteert, is Vlaams Belang. De N­VA kan er de ver­kiezingen niet mee winnen, en de rest houdt mee zijn mond.’


FONS VAN DYCK
«Wie goed toekeek, kon het al lang zien aankomen. In het buitenland waren er voldoende signa­
len: de verkiezing van Donald Trump, de brexit, de door­ braak van extreemrechts in Frankrijk, Italië, Hongarije en Oostenrijk. Migratie is dé nieuwe breuklijn in het poli­tieke debat en het thema stond de voorbije jaren voortdurend in de aandacht, met de vluchtelingencrisis, de terreur­ aanslagen en de val van de re­ gering. Telkens onderscheidde Vlaams Belang zich met haar ‘gesloten grenzen’­discours van de andere partijen, die voor een opener samenleving zijn.»

HUMO Welke breuklijnen ziet u nog?

 

VAN DYCK «Systeem versus anti­systeem. Kiezers die zich afzetten tegen het establish­ ment, hebben geen boodschap aan waarschuwingen van pro­fessoren, politici en media, want die behoren volgens hen tot de elite. Daarom scharen ze zich achter een nitwit als Nigel Farage en stemmen ze voor de brexit. Ze willen hun midden­ vinger opsteken en zijn niet bang voor de gevolgen.»

HUMO Vijf jaar geleden stem­den die kiezers massaal voor de N­VA. Is die partij te veel een deel van het systeem geworden?

VAN DYCK «Ja. In 2014 daagde de N­VA het systeem uit en profileerde ze zich als kri­tisch over migratie. Nu ze fe­deraal mee heeft bestuurd, is haar positie flou gewor­den. Jan Jambon was de bes­te minister van Binnenlandse Zaken in jaren en genoot zelfs bijval in Wallonië. Zo werd de separatist een staatsman die deel ging uitmaken van het establishment. La fonction fait l’homme: je kunt het systeem proberen te veranderen, maar het systeem zal jou verande­ ren. De enige uitzondering was Theo Francken. Het is geen toeval dat hij in Vlaams­ Brabant de schade voor de N­VA wist te beperken. Zijn migratiebeleid verschilde am­ per van dat van Maggie De Block, maar zijn communi­catie bleef tegen migratie en tegen de elite gericht. Net als Trump begrijpt hij dat je po­pulair kunt blijven als je, zelfs in een topfunctie, de taal van het volk blijft spreken.»

Ook socioloog Mark Elchardus voorspelde
in Humo dat migratie dé bepalende factor zou worden.

MARK ELCHARDUS «Volgens mij waren het Marrakechpact en de val van de regering niet de triggers. Uit een grootscha­ lig onderzoek in 2013 bleek dat migratie tóén al, samen met het klimaat, één van de grote zor­ gen was van jongvolwassenen in België.

»Na de val van de regering hebben de media geprobeerd om de focus te verschuiven van het migratiethema naar het klimaat. Daardoor kregen veel rechtse kiezers de indruk dat hun grootste zorg onder de mat werd geveegd. Het heeft som­migen aangezet om extremer te stemmen dan ze normaal ge­daan zouden hebben.»

HUMO Het was opvallend hoeveel afkeer Anuna De Wever opwekte in rechtse kringen op de sociale media.

ELCHARDUS «De frustratie over die focus op het klimaat heeft zich toegespitst op haar. De media dragen daar een ver­antwoordelijkheid in. De VRT heeft migratie op een zeer onre­presentatieve manier in beeld gebracht: als ze vluchtelingen toonde, waren dat meelij­wekkende beelden van gezin­nen met kinderen en mensen die alle redenen hadden om te vluchten. Terwijl iedereen weet dat het gros van de migranten alleenstaande jongemannen zijn die hier geen recht op asiel hebben. Die pogingen om sym­pathie op te wekken voor ille­gale migratie gaan regelrecht in tegen de gevoelens die bij een groot deel van de bevolking leven. De opdracht van de media is om daar genuanceerd over te berichten. In de kran­ten was het duidelijk aan welke kant de journalisten stonden.»

HUMO Vooral op het platte­ land, waar de verkleuring van de bevolking bescheiden is, heeft Vlaams Belang mokerslagen uitgedeeld. Hoe is dat te verklaren?

ELCHARDUS «Het choqueert me dat de kiezers van Vlaams Belang in krantencolumns worden weggezet als racisten. Je moet voorzichtig omsprin­gen met dat label. Als je het te ruim gaat gebruiken, verliest het zijn negatieve kracht. Er zit natuurlijk een hardcore racis­tische kern bij, maar er hebben ook andere overwegingen mee­ gespeeld.»

JAN CALLEBAUT (marktonder­zoeker) «Dit is niet dezelfde racistische golf als in de jaren 90. De Vlaming is bang om alles
te verliezen waar hij zijn hele leven voor heeft gewerkt, en heeft het idee dat ‘de vreemde­ lingen dat komen afpakken’.»

TINNEKE BEECKMAN (politiek filosofe) «Met racisme en islamofobie alleen kom je nooit aan zulke hoge scores. Mensen zien dat veel verworvenheden wor­ den bedreigd: hun pensioen, de kwaliteit van het onderwijs, de betaalbaarheid van de zorg, de ligging van hun woning, hun salariswagen, hun veiligheid… Vlaams Belang linkt bijna al die thema’s aan migratie.»

BART MADDENS (politicoloog KU Leuven) «John Crombez heeft die bekommernissen goed aangevoeld met een ster­ke campagne over pensioenen, koopkracht en de wachtlijsten in de zorg. Helaas voor hem heeft de SP.A daar niet van ge­profiteerd, omdat Vlaams Be­lang ook op die thema’s heeft ingespeeld. Nooit eerder heeft die partij zich zo links geprofi­leerd. En anders dan de SP.A verweeft Vlaams Belang dat met het identitaire verhaal: ‘Uw sociale zekerheid staat on­der druk door de massa­immi­gratie. Daarom moet iedereen die iets wil krijgen, eerst bijge­dragen hebben.’ Dat raakt een gevoelige snaar bij de Vlaming. Hij wil solidair zijn, maar dan binnen een groep van mensen met wie hij zich verwant voelt, niet met de hele wereld.»

VAN DYCK «Het waren de verkiezingen van de angst. Autochtone Vlamingen vrezen dat hun kinderen het slechter zullen hebben dan zijzelf – bij veel allochtone ouders is het andersom. Die ongerustheid sijpelt door naar de jongeren. Tien jaar geleden hoorde je dat dertigers al met pensioenspa­ren begonnen, vandaag ver­kondigen 18­jarigen stellig dat er voor hen later geen pensioen meer zal zijn. Als nette poster­boys je dan 1.500 euro netto per maand beloven, is dat heel ver­ leidelijk. Vlaams Belang bood hetzelfde als de socialisten en de communisten: dat hebben ze gekopieerd van Marine Le Pen in Frankrijk. In de arbeiders­ wijken hebben veel traditioneel linkse kiezers genoeg van de vreemdelingen. Door de linkse beloftes van Vlaams Belang zagen zij geen reden meer om níét voor extreemrechts te kiezen. Voor de toekomst van de socia­listen is het dramatisch dat VB erin is geslaagd om de sociale thema’s te kapen, net zoals de N­VA in het verleden de econo­mische agenda van Open VLD heeft overgenomen.»

MADDENS «Ook het klimaat heeft mensen naar Vlaams Be­lang geduwd, omdat ze dat the­ma als een inbreuk op hun le­vensstijl ervaren. Ze mogen geen vuurtje meer stoken, niet meer op de buiten wonen, geen vlees meer eten, niet meer auto­ rijden, niet meer op reis gaan… Alleen Vlaams Belang en de N­VA boden weerwerk tegen dat groene verhaal. Voeg daar­ bij het idee dat de multicultu­rele samenleving hun tradities en gewoonten in gevaar brengt: de kerststal, Zwarte Piet, de paasvakantie die lentevakantie moet heten… Ook het holebi­ en transgenderverhaal roept weerstand op bij de conserva­tieve Vlaming.»

GUILLAUME VAN DER STIGHELEN (reclamemaker en columnist) «Vlaams Belang en de N­VA hebben de beste po­litieke marketing. Hun bood­schap is duidelijk: ‘Vlaande­ren gaat achteruit en dat is de schuld van de vreemdelingen en de Walen.’ De andere partij­ en hebben daar geen overtui­gend antwoord op. Ik hoor ze nu zeggen dat ze willen luiste­ren naar de kiezer. Ze zouden beter de diversiteit verdedi­ gen. Mensen met andere huids­ kleuren en culturen maken onze samenleving rijker. Groen heeft de voorbije weken van al­ les gezegd, maar ze moeten op díé boodschap focussen, en op het klimaat. En niet beginnen over vermogensregisters en wijnkelders. Bij Vlaams Belang is die focus er wél.»

BEECKMAN «Wat ook mee­ speelt, is hoe de politiek omgaat met geld en postjes. Kiezers zijn daar gevoeliger voor geworden. Als jij het gevoel hebt dat alles je wordt afgepakt, steekt het als je hoort dat Didier Reynders 11.000 euro per maand ver­dient, en dat politici duizenden euro’s aan zitpremies opstrij­ken in raden van bestuur. Dat verklaart mee het succes van de PVDA, waarvan de voorzit­ ter rondkomt met 2.000 euro.»

HUMO Bart De Wever was er als de kippen bij om te zeggen dat 45 procent van de Vlamin­gen Vlaams­nationaal heeft gestemd.

MADDENS «Het communau­taire thema was voor de mees­te kiezers niet de belangrijkste motivatie, maar de standpun­ten van de N­VA en Vlaams Belang hebben hen ook niet af­ geschrikt. Evenmin als het ri­sico dat de N­VA het federale niveau zou blokkeren.»

HUMO Winnen doe je meestal omdat je rechtstreekse concurrenten falen. Heeft de N­VA fouten gemaakt?

DAVE SINARDET (politicoloog VUB) «John Crombez heeft Bart De Wever in ‘Terzake’ op Canvas gedwongen om toe te geven dat de N­VA de pensioen­ leeftijd zou verhogen als de levensverwachting verder stijgt. Dat was één van de beslissen­ de momenten. Vlaams Belang heeft dat meteen uitgebuit met filmpjes die de indruk wekten dat de N­VA de mensen volgend jaar al zou verplichten om tot 70 jaar te werken (lacht). Zij wisten hoe zwaar de vorige verhoging van de pensioenleeftijd nog op de maag lag bij de mensen.»

MADDENS «Die pensioen­ uitspraak was een gamechanger. Voor het eerst is geble­ken dat De Wever niet onfeil­baar is in debatten. De laatste dagen liet hij zich ook verlei­den tot arrogantie. Hij noemde Groen een prutspartij en ver­geleek Vlaams Belang met een drol in krantenpapier. En ook met de ‘paljas’­uitspraak tegen Tom Van Grieken duwde hij zwevende kiezers weg.»

BEECKMAN «De N­VA heeft de drempel naar Vlaams Be­lang verlaagd. Theo Francken tweet alsof hij op café zit. Dat past toch niet voor een staats­ secretaris? Uiteraard school daar een strategie achter om de VB­kiezer aan boord te hou­den, maar het heeft de schaam­te weggenomen om voor extreemrechts te stemmen.»

ELCHARDUS «Kijk eens naar de uitslag: Theo Francken heeft drie keer meer voorkeurstem­men gehaald dan Dries Van Langenhove, en hij is één van de weinige N­VA’ers die heeft standgehouden. De taal van de N­VA heeft níéts te maken met het succes van Vlaams Belang.»

HUMO Parlementslid Grete Remen zei bij haar overstap naar Open VLD dat de N­VA de partij van de rijken en de grote bedrijven is geworden. Heeft dat imago ook mee­ gespeeld?

SINARDET «Ja, dat is zeer scha­delijk als je een volkspartij
wilt zijn. De N­VA heeft de VOKA­agenda uitgevoerd, met belastingverlagingen voor de bedrijven, een indexsprong, de verhoging van de pensioen­ leeftijd, het blokkeren van een vermogensbelasting… In de volkswijken oogst je daar geen applaus mee, ook al levert het misschien jobs op.»

HUMO Toch ging de winst van Vlaams Belang niet volledig ten koste van de N­VA.

MADDENS «Omdat de N­VA op de centrumkiezer heeft gemikt. Het was een andere N­VA dan die van de discussies over het migratiepact. Wellicht dachten ze dat ze de ex­VB­kiezer sowie­ so kwijt waren en hebben ze het geweer van schouder veran­derd, met een gematigder dis­cours over identiteit en met Jan Jambon als kandidaat­premier.»

SINARDET «De switch van Jan Jambon was frappant. Eerst verklaarde hij dat hij België wilde blokkeren, een maand la­ter was hij plots kandidaat om het land te leiden.»

MADDENS «Door zich te presen­ teren als een ernstige beleids­partij hoopte de N­VA de kie­zers van Open VLD en CD&V te lokken. Die strategie heeft gewerkt, anders had ze geen 25 procent meer gehaald. Open VLD en CD&V hadden er geen verhaal tegen. Het ging te wei­nig over hun thema’s, er was geen externe vijand.»

SINARDET «Het verhaal dat je voor de N­VA moest stemmen om de rood­groene belasting­ tsunami tegen te houden, heeft gewerkt. Centrumrechtse kiezers die geen trek hadden in een linkse regering, liepen daardoor naar de N­VA. Maar op rechtse kiezers maakte het geen indruk. Zij beschouwen de N­VA nu als een onderdeel van het establishment.»

HUMO Heeft de N­VA zich ook niet van vijand vergist? Ze hebben een hele campagne op Groen ingehakt, terwijl het gevaar van rechts kwam.

BEECKMAN «Die tactiek was terecht: als Groen fors was doorgebroken, stond de N­VA buitenspel. De slechte score van Groen vind ik nog straf­fer dan het succes van Vlaams Belang. Zij waren dé uitdager en hadden de wind vol in de rug, maar hun campagne was rampzalig. De voorstellen over salariswagens, rekeningrijden en vermogensbelastingen wa­ren niet doordacht en hebben veel kiezers weggejaagd. Ze hebben ook een voorzitster die denkt dat je overtuigender wordt als je zo lang mogelijk blijft praten. En aangezien je in debatten telkens dezelfde men­ sen terugziet, weegt dat door.»

HUMO Wat is de rol van de regering­Michel in de come­ back van Vlaams Belang?

SINARDET «De Zweedse coali­tie heeft 22 zetels verloren in de Kamer. Evenveel als de tweede regering­Verhofstadt in 2007, wat de N­VA toen een totale afgang heeft genoemd. Dat zware verlies kunnen ze niet op de Franstaligen of op het Belgische systeem steken, want het was eigenlijk een Vlaamse regering met een Franstalige premier die moest bemiddelen tussen Vlaamse partijen, die het volledig hebben verknoeid door hun onderlinge ruzies.»

MADDENS «De verwachtingen waren hooggespannen, voor­ al omdat Bart De Wever zijn droomcoalitie zonder de PS had gekregen. Eindelijk zou het land hervormd worden. Na vijf jaar gekibbel en obstructies keerde de kiezer zwaar ontgoo­cheld terug naar de schaapsstal van Vlaams Belang.»

SINARDET «De N­VA beloof­de de kiezer een harder beleid op Asiel en Migratie. Maar iedereen zag dat er toch nog veel mensen binnenkwamen, en dat Theo Francken die niet zomaar buiten kreeg. Dat was niet zijn schuld – hij moest werken volgens internationa­le regels en juridische kaders – maar Vlaams Belang heeft daar flink op ingehakt. Een tijdlang kon Francken de perceptie cre­ëren dat hij het verschil maak­te, maar uiteindelijk bleek dat de keizer geen kleren meer aan­ had, door de aanslepende pro­ blemen met transmigranten, de vrijlating van 32 criminele ille­ galen, de affaire ­Kucam…»

ELCHARDUS «Sommige voor­stellen van Vlaams Belang, zoals een migratiestop of het opsluiten van alle illegale mi­granten in gesloten instellin­gen, zijn niet realistisch. Maar de partij heeft geen beleids­ verantwoordelijkheid en kan daardoor veel verder gaan in haar standpunten.»

VAN DYCK «Als oppositieleider zou Bart De Wever brand­ hout gemaakt hebben van de ‘Zweedse puinhopen’. De genadeslag was de moord op Julie Van Espen, twee weken vóór de verkiezingen. Het anti­systeempubliek beschouwde dat als het zoveelste bewijs dat het systeem niet werkt. Elke ouder van een dochter was ge­schokt. Om nog te zwijgen van een hele generatie jongeren die zich onveilig voelt.»

SINARDET «Vlaams Belang was de enige partij die dat heeft uit­gebuit in de campagne. Een harde justitie behoort tot hun corebusiness. Stel je voor dat de dader een moslim was ge­weest…»

VAN DYCK «Maar daarna volg­den nog berichten die het wan­trouwen in het systeem beves­tigden. De pensioenuitspraak van Bart De Wever, maar ook het nieuws dat er laatstejaars­ studenten voor de klas wor­den gezet, omdat er te weinig leraars zijn. Daardoor zijn er zelfs klassen waar geen exa­men Frans meer wordt afgeno­men. België lijkt steeds meer op een failed state.»

BEECKMAN «Het land raakt maar niet hervormd. Hoelang zeggen we al dat de NMBS een oubollig, slecht bestuurd over­ heidsbedrijf is? Toch is er geen beterschap. België heeft te veel vastgeroeste structuren. Ook de sociale partners denken te weinig na over vernieuwing. Daarbovenop komen de grote tegenstellingen tussen Vlamin­gen en Franstaligen. Allemaal koren op de molen van antisys­teempartijen.»

HUMO De Brusselse CD&V­ politica Brigitte Grouwels zei dat de kiezer niet realistisch is en te hoge verwachtingen koestert. Besturen lijkt de kortste weg naar een verkiezingsnederlaag.

BEECKMAN «De arena waarin politici opereren, wordt steeds kleiner. Het Europese niveau bepaalt 60 tot 70 procent van het beleid. Wat kunnen Belgi­sche ministers doen tegen on­ gecontroleerde migratie, als ze zich moeten houden aan inter­nationale verdragen en rechter­lijke uitspraken? Of tegen het verdwijnen van jobs, omdat be­drijven de lidstaten tegen elkaar uitspelen? De paradox is dat po­litici in debatten de indruk wek­ken dat ze wél alle instrumen­ ten in handen hebben om het beleid radicaal te veranderen. Daardoor zijn ze gedoemd om hun kiezers te ontgoochelen.»

VAN DYCK «Wouter Beke heeft zich compleet verkeken op het succes van CD&V bij de ge­meenteraadsverkiezingen. Lo­kaal zien mensen nog burge­meesters die er stáán, en die hun gemeente goed besturen. Op Vlaams en nationaal niveau is het effect van het beleid veel minder zichtbaar. Daardoor hebben mensen het gevoel dat de politici niets doen en alleen met zichzelf bezig zijn.»

HUMO Wat is het aandeel van Tom Van Grieken?

CAS MUDDE (populisme­expert) «Hij is de juiste man op de juis­te plaats. Zijn energie en opti­misme hielpen Vlaams Belang de zware periode na 2014 te overleven. Met zijn opener ka­rakter positioneerde hij de par­tij meer als ‘pro ons’ dan ‘anti hen’, waardoor ze aantrekke­lijk werd voor een nieuw pu­bliek. Van Grieken profiteerde ook van een breder en jonger team, van een perfect politiek klimaat en van de steun van een minder vijandige pers.»

ELCHARDUS «Tom Van Grieken heeft het linkse sociaal­econo­mische programma geïntrodu­ceerd. Dat was een gouden zet. Het Vlaams Blok was vroeger de meest neoliberale partij in het Vlaamse landschap.»

MADDENS «In het begin geloof­den weinigen in hem, maar hij is enorm gegroeid en heeft in deze campagne geen en­kele fout gemaakt, hoewel de pers en zijn tegenstanders hem voortdurend bananenschillen voor de voeten wierpen. Hij is er ook in geslaagd om Filip Dewinter en Dries Van Langen­hove in het gareel te houden.

»Maar eigenlijk doen de kopstukken er niet toe. Ook
in West-­Vlaanderen, waar Vlaams Belang amper bekende namen heeft, maar mensen de ronddolende transmigran­ten beu waren, hebben ze heel goed gescoord. De kiezer was balorig en had zin om de elite af te straffen.»

VAN DER STIGHELEN «Tom Van Grieken vertolkt op een briljan­te manier het underdoggevoel van de verongelijkte Vlaming, en hij koppelt daar een zekere hoffelijkheid aan. Zijn bood­schap dat ‘we niet gaan lachen met degenen die verloren heb­ben’ was heel slim. Even later zag ik Theo Francken spotten met Anuna De Wever. Dat is een verschil in klasse. Van Grieken is minder vatbaar voor het snelle scoren.»

CALLEBAUT «Hij is ook een uit­stekend debater. Hij denkt ra­zendsnel na en heeft een goed empathisch inschattingsver­mogen, waardoor hij weet wat hij kan zeggen, en wat hij beter niet zegt.»

SINARDET «In zijn beginjaren werd Tom Van Grieken nog ‘Baby Dewinter’ genoemd, maar vandaag geeft hij zijn par­tij een vriendelijker gezicht. Dat de leider van Vlaams Belang ingaat op een uitnodiging van de koning en achteraf verklaart dat het een aangenaam gesprek was, is ongezien. Maar of er achter die beleefde façade ook een totaal andere partij schuilt, betwijfel ik. De nieuwe figuren die hij heeft binnengehaald, zo­ als Dries Van Langenhove en Filip Brusselmans, zijn niet minder radicaal. Je hoort ook nog altijd foute uitspraken over holebi’s en transgenders.»

HUMO Van alle partijen heeft Vlaams Belang veruit het grootste budget aan propaganda op sociale media gespendeerd: 700.000 euro in vier weken tijd. De Facebookpagina van Vlaams Belang heeft meer dan 400.000 volgers, die van de N­VA komt niet aan de helft.

VAN DYCK «Voor millennials is Facebook het eerste medium. Vlaams Belang mikt op de echokamers waarin filmpjes en berichten massaal worden ge­deeld. De meeste jongeren zit­ten geen tv­debatten uit, maar zien wel de video met één wel­ gemikte quote van Tom Van Grieken. Dat werkt. Met Dries Van Langenhove heeft Vlaams Belang op dat vlak extra knowhow binnengehaald.»

HUMO Een campagnevoerder van Vlaams Belang vertelde me dat Facebook de ideale pro­ pagandamachine is, omdat de gebruikers dommer worden. De intelligentsia trekt er weg omdat de boodschappen emo­ tioneel en polariserend wor­ den, waardoor de resterende gebruikers vatbaarder zijn voor extreme standpunten.

ELCHARDUS «Ik vind de sociale media al lang een kanaal waar massaal dommigheid wordt verspreid. Ze geven politieke partijen de gelegenheid om hun boodschappen ongefilterd tot bij de bevolking te krijgen. Vlaams Belang is daar beter in geworden dan andere partijen, omdat zij afgesneden was van de klassieke media.»

SINARDET «Terwijl ze bij CD&V nog geloven in oude af­ fichecampagnes en amper in­ vesteren in sociale media, ging Vlaams Belang all­in op Face­ book. Ze staan ver voor op de rest en bereiken met populis­tische boodschappen snel een groot publiek. De ‘paljas’­uit­spraak van Bart De Wever hebben ze diezelfde avond nog bewerkt tot een slim gemaakt filmpje dat razendsnel werd gedeeld op Facebook. Ook hun berichten over de pensioenen, rekeningrijden en het feit dat de N­VA liever met links be­ stuurt dan met Vlaams Belang, hadden telkens dezelfde onder­ toon: ‘Alle andere partijen be­driegen u.’ Dat heeft gewerkt.»

CALLEBAUT «Het deed me den­ ken aan de manier waarop Donald Trump de lager opge­ leide zwijgende massa in de
VS naar de stembus heeft ge­ lokt: door te focussen op het alledaagse leven van mensen. Ondertussen waren de ande­ re partijen bezig met de grote principes over klimaat, migra­ tie, economie… Vlaams Belang zei telkens: ‘Wat betekent dat voor u? Wat gaat die elite in Brussel u nú weer afpakken?’»

VAN DYCK «Ik zou ook de in­ vloed van de ‘Pano’­reportage over Schild & Vrienden niet on­derschatten. De progressieve intellectuelen vonden het fan­tastisch dat Schild & Vrienden werd ontmaskerd, maar die uitzending was de beste mar­ ketingcampagne: plots ontdek­ten veel jongeren het bestaan en het gedachtegoed van die beweging. De schaamte om te sympathiseren was weg. Men­sen getuigen nu openlijk op tv waarom ze voor Vlaams Be­lang hebben gestemd.»

ELCHARDUS «Die ‘Pano’­repor­ tage heeft het racisme eerder aangewakkerd dan getemperd. Sommige gesprekken daarover in het onderwijs zullen ook niet geholpen hebben. Leerlingen die het moeilijk hebben met allochtonen en moslims, krij­gen vaak onmiddellijk en zon­der veel discussie te horen dat dat een racistische en verkeer de houding is. Zoiets kan ave­rechts werken.»

HUMO In Vlaanderen gaat de proteststem naar extreem­ rechts, in Wallonië naar ex­ treemlinks. De Franstalige media spreken nu ook van een verdeeld land.

SINARDET «Zo groot zijn de verschillen nochtans niet. De traditionele partijen verliezen aan beide kanten. De PS boekt zelfs haar slechtste score sinds de invoering van het algemeen stemrecht. En op het migratie­ discours na hebben de twee extremen veel raakvlakken: ze zijn tegen de elite, ze hebben een afkeer van de graaicultuur in de politiek en mikken op de sociale thema’s. Als er in Wal­lonië een sterke rechtse leider zou opstaan, dan zou die goed scoren. Theo Francken en Jan Jambon hebben er fans. En Raoul Hedebouw vertelde me dat hijzelf 15 procent méér zou halen, als hij wat meer antimi­ gratietaal zou spreken.»

ELCHARDUS «Uit de opinie­ peilingen bij de Waalse bevol­ king blijkt dat de opvattingen niet erg verschillen van die in Vlaanderen. Het draagvlak voor Vlaams Belang bestaat dus, alleen is het politieke aan­ bod er niet. Het enige funda­mentele verschil dat ik in alle vergelijkende studies heb ge­vonden, is dat de Vlaming veel makkelijker persoonlijke ver­antwoordelijkheid en schuld inroept, zowel voor zichzelf als voor anderen. De Vlaming vindt dat armoede voor een deel de schuld van de armen zelf is, terwijl men in Wallonië eerder zal zeggen dat het aan het systeem ligt en dat mensen te weinig kansen krijgen.»

CALLEBAUT «De Vlaming heeft geleerd om zijn welvaart op te bouwen door hard te werken. In het economisch zwakkere Wallonië is dat veel moeilijker. Daardoor zijn de mensen er af­hankelijker van de overheid. Dat verklaart waarom de tradi­tionele partijen daar veel beter scoren dan bij ons.»

WAT NU?
HUMO Is regeren met Vlaams Belang denkbaar?

ELCHARDUS «Aangezien de N­VA en Vlaams Belang samen niet aan een meerderheid ko­ men, verwacht ik niet dat dat zal gebeuren. Maar de komen­ de vijf jaar zullen de andere partijen daar wel voortdurend vragen over krijgen.»

VAN DYCK «Vorige week ging het dágenlang over het cordon sanitaire. Als je morgen weer verkiezingen houdt, halen de N­VA en Vlaams Belang samen een absolute meerderheid.»

ELCHARDUS «De moeilijkste opdracht voor Tom Van Grieken komt nu: welke standpun­ten kan hij bijschaven, opdat hij toch aanvaardbaar zou worden voor de andere partijen, zonder dat hij te veel aanhang verliest? Als Vlaams Belang ooit kans wil maken op beleidsdeelname, zal hun nationalisme opener en inclusiever moeten worden. En als de N­VA de Vlaams Be­lang­kiezer wil terugwinnen, zal het sociaal­economisch linkser moeten worden.»

HUMO Is het probleem niet dat de volgende federale regering de aversie van de kiezer al­leen maar groter kan maken?

BEECKMAN «Ik vrees van wel, want die regering zal er, door de enorme tegenstellingen tus­sen beide landsdelen, niet in slagen om de nodige hervor­mingen door te voeren. Als de N­VA een regering met de PS vormt, zullen de kiezers van beide kampen boos zijn, waar­door de PTB en Vlaams Belang nog sterker worden. Een linkse regering met een Vlaamse min­derheid wordt door de rechtse Vlaming helemáál als een oor­logsverklaring beschouwd.  Je moet bijna zelfmoord­ neigingen hebben om als par­tij nog een voortrekkersrol te willen spelen op het federale niveau. Zelfs CD&V zag het de voorbije legislatuur niet meer zitten. In andere landen wint de premier extra stemmen, in België komt hij de Wetstraat 16 buiten met 16 procent van de stemmen, omdat hij het onver­zoenbare moet verzoenen. 

»De PS stelt nu een veto te­gen Vlaams Belang, de N­VA en de PVDA, waardoor zowat alle ‘legitieme’ partijen mee in de meerderheid moeten. Als je het over vijf jaar niet met dat beleid eens bent, kun je alleen nog extreem stemmen, er is geen legitiem alternatief meer. Dat toont aan dat ons democra­tische systeem onhoudbaar is.»

MADDENS «Toch is het nog mo­ gelijk om een federale regering te maken. Het zal geen 540 da­ gen duren vóór de drie tradi­tionele partijen en de groenen zwichten voor een regering zonder Vlaamse meerderheid. De druk vanuit het hof en de economische wereld zal toe­ nemen, mee door de brexit. En men zal hopen dat het scenario van de regering ­Di Rupo zich herhaalt: zijn regering had óók geen meerderheid aan Vlaamse kant, maar werd niet afgestraft door de kiezer, integendeel. Paars­groen is een denkspoor omdat die coalitie minder par­tijen vereist, maar ze heeft een zeer nipte meerderheid, en niet in Vlaanderen. Ook de N­VA zal onder druk worden gezet om haar veto tegen de PS in te slikken. Wouter Beke verwees al naar het feit dat de N­VA zich profileert als serieuze beleids­partij met een kandidaat­pre­mier. Kun je het dan wel maken om tegen de rest te zeggen: ‘Los het nu maar op’?»

HUMO Acht u het werkelijk mogelijk dat de N­VA een regering met de PS vormt?

MADDENS «Ik heb geleerd dat alles mogelijk is in de Belgische politiek. Wie had in 2010 gedacht dat men een regering zou vormen zonder de N­VA? Wie had in 2014 gedacht dat de MR als enige Franstalige partij in een regering zou stappen? Als je het van Franstalige kant bekijkt, is het logisch dat zij vinden dat het nu hún beurt is om in de meerderheid te zijn.»

SINARDET «Ik zie een mogelijk­heid om de N­VA en de PS te verzoenen. Als Bart De Wever zich dan toch opwerpt als de vertolker van de Vlaams Be­lang­kiezer, kan hij misschien tot inkeer komen wat de socia­le thema’s betreft, bijvoorbeeld door de pensioenleeftijd te ver­ lagen naar 65 jaar of een minimumpensioen van 1.500 euro te garanderen. Elio Di Rupo zal op zijn beurt niet moeilijk doen over een streng migratie­beleid. Maggie De Block mocht dat onder zijn premierschap tenslotte toch ook realiseren. Maar zo’n regering zou dode­lijk zijn voor de N­VA. Het zou de rechtse kiezer bevestigen in zijn oordeel dat die partij tot het establishment behoort en zelfs haar laatste principes opoffert voor de macht. Een blokkering op het federale niveau komt de N­VA veel beter uit.»

MADDENS «Welke regering er ook komt, achter de schermen moet er een nieuwe staatsher­ vorming voorbereid worden.»

SINARDET «Confederalisme lijkt me toch geen realistische oplos­sing. De brexit toont hoe moei­lijk het wordt om aan grenzen te morrelen – kijk naar Noord­Ier­ land. De hertekening van Bel­gië is nog véél complexer, door Brussel. Het heeft tientallen ja­ren geduurd voor één kieskring gesplitst kon worden, hoe zou­den al die kleine partijen het dan eens worden over een split­sing van het land?»

HUMO Hoe moet het verder met de traditionele partijen?

BEECKMAN «Ze zijn groot ge­worden door de tegenstellingen tussen links en rechts, katho­liek versus vrijzinnig, Vlaams versus belgicistisch. Vandaag ent het debat zich veel meer op klimaat, migratie en globalise­ring. Over die thema’s zitten ze in het vage midden en zijn ze intern verdeeld. De SP.A heeft op migratie gezwalpt tussen de lijn-­Kherbache en de lijn-­El­chardus. Binnen CD&V is er een tweespalt tussen het kamp van Wouter Beke en de rech­terflank van Hendrik Bogaert en Pieter De Crem. Bij Open VLD slaat Gwendolyn Rutten een andere toon aan over diver­siteit dan Bart Somers.

Op ter­mijn komt er een hertekening van het politieke landschap volgens die thema’s. De cen­trumpartijen zullen uit elkaar vallen en op hun ruïnes zullen nieuwe bewegingen opstaan die nieuwe antwoorden bieden op nieuwe vragen.»

SINARDET «Partijen hoeven niet eeuwig te blijven bestaan. Ik kan me perfect inbeelden dat CD&V uit elkaar valt, waarna de rechterflank zich bij de N­VA aansluit, en men­sen van de linkerflank naar de SP.A en Groen trekken.

»De traditionele partijen kunnen zich ook heruitvin­den. Sommige ideologische combinaties worden momen­teel niet ingevuld. Veel kie­zers zijn sociaal­economisch links, maar rechts op het vlak van migratie. Daar heeft Vlaams Belang nu op inge­speeld, maar ook de SP.A had dat kunnen doen. En er zijn veel milieubewuste kiezers die op sociaal­economisch vlak liberaal denken. Zij vin­den Groen te links en betreu­ren dat Open VLD niet voluit gaat in de strijd tegen de kli­maatverandering.»

VAN DER STIGHELEN «De tijd is rijp voor een progressieve beweging die een tegengewicht kan vormen tegen het rechtse verhaal, en die niet vasthangt aan rode, groene of blauwe dogma’s. De traditionele partij­ en zijn ten dode opgeschreven. In 1950 haalden ze 97,5 procent, nu nog 38 procent. Er moet iets in de plaats komen.»

CALLEBAUT «De basisprincipes van het socialisme en libera­lisme zijn niet dood. Een nieu­we generatie moet daarmee aan de slag, net zoals de gene­ratie­ Van Grieken dat heeft gedaan met het gedachtegoed van Filip Dewinter. Vroeg of laat staat in België een nieu­we beweging à la En Marche van Emmanuel Macron op. Maar de oude partijen zijn met uitsterven bedreigd. Lid­maatschap van een club is niet meer van deze tijd.»

 

2 Comments

  1. Bart Haers

    Debatten met experten na de verkiezingen vallen moeilijk af te wegen. Wat me opvalt is dat u de enige bent die verwijst naar de belabberde werking van NMBS en de infrastructuurbeheerder Infrabel. De lijn Kortrijk Gent-Antwerpen blijft nog altijd een trieste zaak, met veel te veel tussenhaltes op de IClijn.

    Bovendien spreekt men niet door over de staatschuld noch over de manier waarop men de sociale zekerheid, de gezondheidzorg en andere takken op de been zal houden en hoeveel dat zou kunnen kosten.

    Ik zie de sprekers in het gesprek diep doordenken over taktische keuzes, niet over het gesprek dat nodig is over de samenleving over dertig jaar, demografisch, de rol van arbeid, de betekenis van economische machtsposities (Amazon, Apple, Google e.a.) waar de overhied, wellicht de Europese een grotere rol kan en heeft te spelen.

    Het is het gesprek over angst, het voortdurend aanjagen van de angst, door de partijen en hun communicatie dat mensen de strot uit is gaan hangen. Er is niet ergens, zoals in de jaren zestig een optimistisch verhaal – toen waren er meedere rechts en links, nu zijn die depressief. We hoeven niet voortdurend in angst te leven, want dat verdraagt een democratie niet over lange tijd, wel moeten we bezorgd zijn, concerned, en keuzes goed afwegen.

    Een laastste puntje: waarom kijken ook de commentatoren en experten naar het publiek alsof die achter de vierde wand zitten, doorzichtig, maar het laat geen interactie toe, tenzij applaus of gescheld. Vlaams Belang heeft dat goed begrepen, dat mensen het moe zijn alleen maar toeschouwer te zijn.

  2. Mark Behets

    Met volgende uitspraak ben ik het roerend eens’:
    «De N­VA heeft de drempel naar Vlaams Be­lang verlaagd. Theo Francken tweet alsof hij op café zit. Dat past toch niet voor een staats­ secretaris? Uiteraard school daar een strategie achter om de VB­kiezer aan boord te hou­den, maar het heeft de schaam­te weggenomen om voor extreemrechts te stemmen.»

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s