A. K. Appiah: “Eer is het probleem, en ook de oplossing” – interview

Dit interview met Anthony K. Appiah door Lisette Thooft verscheen op Nieuwwij.nl.  Zeer de moeite!

Kwame Anthony Appiah, die 24 november de Spinozalens in ontvangst zal nemen, is een van de grote invloedrijke filosofen van onze tijd. Zijn boek ‘De erecode‘ is een zeer leesbaar, goed gedocumenteerd en soms aangrijpend betoog over kwalijke praktijken die ooit normaal waren en vervolgens uitgebannen werden, zoals duelleren, voetafbinden bij meisjes in China en slavernij. Appiah zoekt uit wat de publieke opinie deed kantelen en komt uit bij ‘eer’ als sterkste motief. Mensen wisten allang dat duelleren moord was, of dat kleine meisjes krijsten van pijn als hun voetjes gebroken werden. Maar pas toen het een erezaak werd om niet te duelleren maar je geschil op een andere manier bij te leggen, en pas toen Chinezen zich gingen schamen voor het voetbinden, veranderden die gewoonten. Zijn belangrijkste zaak: wat kunnen we daarvan leren, als het gaat om bijvoorbeeld eerwraak en andere praktijken die we de wereld uit willen hebben? Een interview met een filosoof die vindt dat we eerbied moeten hebben voor de eer.

de_erecode_nieuw_9789058755162_hr_2d_w215Kunt u samenvatten hoe eer een motief kan zijn om kwalijke praktijken te hervormen?
“Deel van de oplossing is als er buitenstaanders zijn die de dialoog aangaan op basis van respect. Als buitenstaanders alleen maar het vingertje heffen en op je neer kijken, dan ga je daar niet positief op reageren. Dus we hebben een dialoog nodig tussen insiders die eigenlijk al weten dat het niet goed is wat er gebeurt en wat nog door erecodes in stand wordt gehouden, en buitenstaanders die respectvol tegen hen zeggen: waarom doen jullie dit? Continue Reading ›

Nog een recensie van ‘Door Spinoza’s Lens’

Nieuwe cover voor het boek.

Nieuwe cover voor het boek.

Toevallig kwam ik op een recensie van een lezer, van ‘Door Spinoza’s Lens, op de website ‘Vreemder dan fictie’.

“4/5 sterren.

Door Spinoza’s lens van Tinneke Beeckman verscheen eind 2012al bij Uitgeverij Pelckmans, maar kreeg dit jaar een herziene vijfde druk bij dochteruitgeverij Polis.

Naast een nieuw jasje biedt de heruitgave ook een aangepast voorwoord door de auteur. Daarin stelt Beeckman dat de filosofie van Spinoza praktische meerwaarde kan bieden in het dagelijkse leven. Zoek in zijn denken – en in dit boek – echter geen pasklare oordelen over wat goed, slecht, juist of fout is:

Spinoza’s denken geeft aan elke geïnteresseerde de opdracht om zelf na te denken over het goede leven. Dat maakt de spinozistische filosofie zeer veeleisend en antiautoritair tegelijkertijd: ze vereist een nauwgezette denkoefening om juist geen gedicteerde leefregels te hoeven aanvaarden. (p. 7)

Baruch Spinoza (1632-1677) was een Nederlandse filosoof, wiskundige en politiek denker die tijdens de Gouden Eeuw niet om een omstreden gedachte verlegen zat. Zo ontkende hij de goddelijke oorsprong van de Bijbel en stelde hij onomwonden de rede boven religie of tradities. Hoewel hij die religie ook enig nut toedichtte (zoals orde en veiligheid) staat Spinoza bij velen te boek als een atheïst.

door spinoza’s lens een oefening in levensfilosofie Tinneke BeeckmanZijn naturalistische gedachtegoed maakte Spinoza tot een van de grondleggers van de radicale verlichting, maar het leverde hem ook een banvloek op: in 1656 werd de filosoof verstoten uit de Joods-Sefardische gemeenschap waarin hij opgroeide, omwille van ‘vreselijke ketterijen’ en ‘monsterlijke daden’. Die vloek geldt overigens tot op vandaag, vreemd genoeg.

Om in zijn onderhoud te voorzien, maakte Spinoza zich het ambacht van lenzenslijper meester. Als hij dus niet bezig was het betere kijkglas te vervaardigen voor verrekijkers en microscopen, dan dacht hij na. Over God, de wereld en de mens.

Wat ’s mans overpeinzingen voor ons kunnen betekenen in een verwarrende 21ste eeuw, is de centrale vraag van Beeckmans boek. Zes thema’s worden bekeken door Spinoza’s lens: vrij debat, revoltes, politiek & moraal, meditatie, Darwin en ten slotte seksualiteit.

Alle hoofdstukken staan op zichzelf, maar sommige begrippen worden duidelijker als je ze in verschillende contexten tegenkomt. Een van die begrippen is ‘conatus’: de drang tot zelfbehoud die ook de essentie van de mens is.

Beeckman slaagt in elk geval in haar opzet: in elk hoofdstuk is de link met het eigen leven of het heden snel gelegd: soms expliciet, soms tussen de regels.

In het eerste hoofdstuk wordt bijvoorbeeld ingegaan op de politieke impact van angst en verontwaardiging, en het gevaar van leiders die erin slagen om mensen tussen hoop en vrees te laten leven. Ik moest geregeld denken aan de geföhnde volksmenner uit New York: verontwaardiging (over Mexicaanse immigranten) en angst (voor bebaarde mannen) werken nog steeds wonderwel om het denken en handelen van mensen te beïnvloeden.

Het derde hoofdstuk biedt een helder overzicht van Spinoza’s levensfilosofie. Die draait niet om wat goed of fout is. Integendeel: wie moraliseert, toont volgens de filosoof vooral een gebrek aan zelfkennis:

Spinoza’s argument om moreel geladen oordelen te vermijden, is het gebrek aan zelfkennis dat eruit spreekt: voor zover moraalridders hun eigen demarche geloven, bedriegen ze niet gewoon de ander, maar zichzelf. Ieder kan de wetten van de natuur kennen (…) maar velen vergeten ze bij uitstek op zichzelf toe te passen. Wie moraliseert, verbeeldt zich een morele zuiverheid die hij niet heeft, terwijl hij de behoefte voelt om de andere negatiever in te schatten dan die verdient. (p. 102-103)

Hoewel Spinoza de rede erg hoog inschat, is hij in de eerste plaats een filosoof van de passies. Hij ontkracht de mythe van het zuivere rationele individu en wijst erop dat niemand – ook filosofen niet – kan ontsnappen aan passies, die ons heen en weer doen slingeren tussen blijheid en droefheid.

Volgens Spinoza ligt de ethische opdracht in het ‘leven volgens de leiding van de rede’. Alleen zo hou je het schip stabiel op een woeste zee van passies, alleen zo kom je tot maximale zelfontplooiing. Dat betekent niet dat alle passies vermeden, onderdrukt of gedisciplineerd moeten worden (de katholieke reflex). De uitdaging is ze in kaart te brengen, ze te begrijpen en er op een positieve manier mee om te gaan. In dat verband is het vierde hoofdstuk over meditatie erg interessant.

In het voorwoord stelt Beeckman dat een deel van de filosofische arbeid onvermijdelijk aan de lezer is voorbehouden. Net dat is het fijne aan dit boek. De hedendaagse relevantie van de 17de-eeuwse filosoof wordt scherp aangetoond, maar in tegenstelling tot de zelfhulpfilosofie van pakweg Alain de Botton worden de praktische conclusies niet voorgekauwd. In zes vlot leesbare hoofdstukken leer je de basis van het spinozistische denken kennen en word je onvermijdelijk aan het denken gezet.”

Nieuwe projecten lente 2016…

Projecten voorjaar 2016

 

Artikel in Boek

op 1 juni verschijnt het boek ‘De Verlichting, uit Evenwicht?’ (Van Halewyck, 2016). Leo Neels (Prof.em. Mediarecht Kuleuven) nodigde me uit om een stuk te schrijven over het belang van de Verlichting vandaag . Mijn artikel is een uitgebreide versie van een opiniestuk dat ik voor De Tijd en voor het NRC schreef na de aanslagen in Parijs door radicale moslims in november 2015.

De andere artikels werden door Leo Neels, Marc De Vos en Ivan Van de Cloot geschreven (als project van het Itinera Institute). Meer info volgt later.

 

Lessen Filosofie

Zin om de politieke theorie van Machiavelli te doorgrond? Op 4, 11 en 18 juni in Antwerpen geef ik  ‘Meesterklassen Machiavelli’ bij Filosofiehuis ‘Het Zoekend hert’.

 

Nog in Antwerpen, geef ik samen met Daan Roovers een reeks: ‘Waartoe dient filosofie?’ – over belangrijke denkers voor The School of Life, Antwerpen.

 

Nieuwe druk ‘Door Spinoza’s lens’! 

Uitgeverij Polis brengt de vijfde druk van ‘Door Spinoza’s lens’ op de markt, vanaf juni 2016.

De boek krijgt een nieuwe cover, en ik schreef een nieuw voorwoord, over ‘Een oefening in levensfilosofie’.

 

Recensie ‘Macht en Onmacht’ door Ludo Abicht

image005Ludo Abicht schreef een recensie van mijn boek ‘Macht en Onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting’ in Aktief, het blad van het Masereelfonds.

“In de twaalfde eeuw schreef de joodse Bijbelkenner en talmoedist Maimonides   De gids voor de verdwaalden, waarin hij een pleidooi hield voor een rationele omgang met de Bijbelse teksten en voorschriften van het joodse geloof. Zijn boek is nog altijd een referentie voor alle niet-dogmatische joden ter wereld. In 1977 publiceerde de Duits-Britse econoom en filosoof Ernst Friedrich Schumacher Een gids voor de verdwaalden, waarmee hij de beginnende ecologische beweging een stevige theoretische grondslag bezorgde.   En vandaag is er het nieuwe boek van de Vlaamse filosofe Tinneke Beeckman, die we al kenden van haar boek over Spinoza (Door Spinoza’s lens, 2012) en van haar bijdragen in kranten en tijdschriften. Het valt op dat het eerste woord van de ondertitel van dit vroegere boek “macht” is, dat wil zeggen de mogelijkheid van de mens als individu en burger om haar eigen leven gestalte te geven. Continue Reading ›

Op Shortlist Socrates Wisselbeker – met ‘Macht en Onmacht’!

imagesVandaag werd de shortlist bekendgemaakt voor de Socrates Wisselbeker, en het boek ‘Macht en Onmacht’ is er bij!

Dit zijn de namen:

Tinneke Beeckman – Over macht en onmacht
René ten Bos – Bureaucratie is een inktvis
Erno Eskens – Een beestachtige geschiedenis van de filosofie
Arnold Heumakers – De esthetische revolutie
Wouter Mensink – Kun je een betere wereld kopen?

De jury bestaat uit: Peter-Paul Verbeek (Universiteit Twente), Anna Luyten (Vlaamse publiciste en journaliste), Elma Drayer (schrijver en columniste) en Florentijn van Rootselaar (Filosofie Magazine).

Op 15 april wordt de winnaar bekendgemaakt in Amsterdam, tijdens de Nacht van de Filosofie in Pakhuis De Zwijger.

Over het boek ‘Macht en Onmacht’  verschenen heel wat recensies, onder meer door Carel Peeters in Vrij Nederland en door Sebastien Valkenberg in Trouw.

Longlist 2016

Arnold Heumakers De esthetische revolutie
Bastiaan Rijpkema Weerbare democratie Continue Reading ›

Reportage over complottheorieën na Charlie Hebdo – boeiend

Unknown-1

Op de Nederlandse televisie verscheen onlangs een reportage van Salaheddine over samenzweringstheorieën na de aanslag op Charlie Hebdo.

In het programma spreekt  Salaheddine  met wantrouwige jongeren, die niet geloven dat fundamentalisten de aanslagen in Parijs pleegden. Je ziet de snelheid van de internet-reacties, de immunisatie-strategieën (die belemmeren dat een complotdenker tegensprekelijke feiten in acht neemt), en het enorme wantrouwen tegenover de media en de politiek. De journalist ondervraagt ook specialisten in Parijs, onder meer van onderwijs: op de scholen bleek hoe groot de kloof is tussen jongeren en de rest van de samenleving. Continue Reading ›

Interview met ‘De Volkskrant’, 9 dec 2015

Unknown-3Op 9 december verscheen online een interview in De Volkskrant over het boek ‘Macht en Onmacht’, op 10 december stond het verkort in de krant. Door Laura de Jong.

De aanslag op de redactie van Charlie Hebdo was voor u de aanleiding voor het schrijven van uw nieuwe boek Macht en Onmacht. Waarom?
‘Het boek begint met de aanslagen op Charlie Hebdo en het debat daarop. Maar het gaat ook over thema’s als democratie, waarheid, slachtofferschap en de toename van samenzweringstheorieën en hoe die samenhouden met politieke onmacht. Het gaat dus over een vertwijfeling in de samenleving. Het gebrek aan kritisch denken in de afgelopen jaren.’

U schrijft dat de commotie rond de aanslagen in Parijs aantoont dat de Verlichtingsidealen als het streven naar waarheid en gelijkheid definitief in onbruik zijn geraakt. Wat bedoelt u daarmee? Continue Reading ›