Lezing over Menno Ter Braak, Amsterdam 24 jan. 2018

“Ressentiment als motor van de democratie?”

Op woensdag 24 januari gaf ik een lezing over Menno Ter Braak, ressentiment en het nationaal-socialisme in De Balie, Amsterdam.

Krijn Ter Braak, neef van Menno, gaf ook een korte lezing. En er volgde een debat na mijn lezing, met Chris Rutenfrans (De Volkskrant). Moderator was Ianthe Mosselman.

Sinds de opkomst van politici zoals Pim Fortuyn, Geert Wilders en Donald Trump krijgt Menno Ter Braaks analyse van het ressentiment vernieuwde aandacht. De vraag is of de insteek van de populistische partijen overeenkomsten vertonen met het ‘pure ressentiment’ van het nationaal- socialisme dat Ter Braak in Het nationaal-socialisme als rancuneleer beschreef. En er zijn wel degelijke enkele boeiende raakvlakken. Maar een dieperliggend probleem is interessanter: het ressentiment is volgens Ter Braak juist niet op één politieke ideologie of partij toepasbaar; het maakt deel uit van een bredere culturele stroming, eigen aan de democratie. Meer nog, juist dat democratische gelijkheidsideaal zet aan tot ressentiment, omdat een werkelijke gelijkheid niet kan worden gerealiseerd; mensen zijn nu eenmaal ongelijk in hun talenten en vermogens. De kloof tussen ideaal en realiteit genereert een permanente bron van onmacht en rancune. Hierin heeft het christelijke gelijkheidsideaal een grote rol gespeeld, met de idee dat allen gelijk zijn voor God. Uit deze voorstelling zijn dan de democratische, liberale, christendemocratische en socialistische idealen voortgevloeid.”

De lezing kan je bekijken via ‘De Balie‘, of op vimeo.

Hier is de volledige tekst:

“Menno Ter Braak schreef zijn essay in 1937. Hij viseert Musserts NSB en Duitse nazisme. Toch is zijn essay meer dan een kritiek op deze politieke partijen. Hij zoekt naar een antwoord op een dieperliggende vraag: hoe valt het ressentiment – eigen aan de democratie – te bestrijden? Het is erg verleidelijk ressentiment aan een politieke tegenstander toe te schrijven, of die nu bij het linkse of het rechtse kamp hoort. Maar wie dat doet, geeft zelf blijk van onmacht tegenover de heersende politieke cultuur. En wie de tegenstander als moreel verwerpelijk neerzet, maakt juist geen doordachte politieke analyse. Zoals Frederik Jameson opmerkt, dient het begrip ressentiment dan zelf een politieke functie. Continue Reading ›

Debat over Europa en de Franse Revolutie, met Frank Furedi ea

UnknownDonderdagavond nam ik in Amsterdam (de balie) deel aan een debat over het belang van de Franse Revolutie en de toekomst van Europa, samen met Frank Furedi, Tomas Vanheste en Ulrike Guérot. Tim Wagemakers modereerde.

Eerst sprak Tomas Vanheste over een toneelstuk ‘ça ira’. Dan gaf Furedi een lezing over zijn column ‘The spectre of democracy‘. Ik was dan respondent op Furedi’s interventie. Daarna zaten we samen voor het debat.

Volgens Furedi luistert de elite in Europa amper naar de bevolking. Die erfenis van wantrouwen jegens het volk koppelt hij aan de Verlichting – vele filosofen pleitten wel voor Revolutie, maar stonden toch argwanend jegens de irrationele massa. Toch is hun houding onvergelijkbaar met het pleidooi voor een technocratische elite die veel denkers vandaag houden in Europa.

In mijn interventie bekeek ik enkele Verlichtingsdenkers – en politieke denkers tout court – die volksinspraak wel degelijk cruciaal vonden.

In het debat kwam ook Ulrike Guérots positie duidelijk naar voren: zij pleitte voor een Europese republiek, waarbij de natiestaten worden afgeschaft. Hierover verscheen zopas haar werk ‘Warum Europa eine Republik werden muss!’.

Kortom, uiteenlopende visies kwamen pittig maar rustig aan bod. Tim Wagemakers begeleidde het geheel op een uitstekende manier. Aan het einde komen vragen uit het publiek, met enkele opmerkelijke tussenkomsten.

Het filmpje van het debat van je zien door op deze link naar de balie te klikken.

Schermafbeelding 2016-06-04 om 13.07.48