‘In het spoor van Ivan’, column DS, 5 dec. 2019

“Hebben we nieuwe euthanasiewetten voor dementerenden ­nodig? De vraag ligt op tafel, onder meer door het partijpolitieke getouwtrek rond een nieuwe federale regering.

Maar het probleem rond de omgang met de dood is fundamenteler dan deze ene kwestie. Hoe rond je het leven af, wanneer je steeds meer mogelijkheden hebt om het te verlengen? Hoe verhoud je je tot de dood, in een cultuur die leven gelijkstelt aan het ideaal om zo lang mogelijk door te gaan?

‘Elke mens heeft een onvervreemdbaar recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk.’ Dat schreef Thomas Jefferson in de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring in 1776. Een soortgelijke gedachte inspireert de Franse ‘Verklaring voor de rechten van de mens en de burger’ in 1789. Vanaf de verlichting staan de menselijke waardigheid, gelijkheid en vrijheid centraal in het maatschappelijke streven. Het wetenschappelijke onderzoek dient de collectieve wil om het lot van de mens te verbeteren. Die omwenteling heeft tot spectaculaire resultaten geleid: minder kindersterfte, hogere levenskwaliteit, langere levensduur.

Ondertussen hebben technische ontwikkelingen een ander tijdperk ingeluid: Silicon Valley-miljardairs, zoals Bill Maris van Google, dromen van onsterfelijkheid. Vroeger werden wetenschap en technologie ingezet om een menswaardig leven te garanderen en om armoede en onwetendheid te bestrijden. Nu worden ze ingezet om de strijd tegen de dood zelf te winnen. Elk letsel of ziekte wordt een technisch mankement.

Daarmee wordt de dood naar de achtergrond verwezen. Elke ochtend ontwaakt de westerse mens met de onuitgesproken verwachting dat hij de dag ­levend doorkomt. Vorige generaties hadden dit niet, en miljoenen mensen over de hele wereld hebben het evenmin. Voor hen is het leven broos, de dood altijd nabij. De frêle constitutie van een pasgeborene, het risicovolle moment van de bevalling, een infectie die niet gauw wordt verzorgd, conflicten en geweld: voor veel niet-westerse mensen is het leven elke dag een half wonder.

In het Westen is de afwezigheid van de dood niet alleen een realiteit, ze is een wens. In heel wat interviews antwoorden bekende Vlamingen dat ze een ‘snelle’ dood willen, op late leeftijd. Snel, zodat ze niet beseffen stervende te zijn. Maar je kunt niet oud worden zonder de dood te zien naderen. Het overlijden van je naasten herinnert je aan je eigen sterfelijkheid.

Juist daartegen bestaat een handig verweer: je kunt de dood altijd als een probleem van de ander beschouwen. Heel wat mensen lijken zo op Ivan Iljitsj, uit Tolstojs roman De dood van Ivan ­Iljitsj. De stervende Ivan voert een gesprek met zichzelf, over wat hij in ‘de logica van Kiesewetter had geleerd: Caius is een mens, mensen zijn sterfelijk, dus Caius is sterfelijk. Dit had hem zijn hele leven alleen juist geleken met betrekking tot Caius, maar absoluut niet tot hemzelf. Het ging daar om de mens ­Caius, om de mens in het algemeen, en dan was het volstrekt juist; maar hij was Caius niet en hij was niet zomaar een mens, hij was altijd volkomen, maar dan ook volkomen anders geweest dan alle andere schepsels.’ Ivan Iljitsj denkt dus dat ‘men’ wel sterft, maar hij hoeft het niet te doen. Tot hij zelf ziek wordt. Hij leert dat elke mens zijn eigen leven moet leiden en zijn eigen dood moet sterven.

Leven en dood hangen met elkaar samen: het ene kan niet zonder het andere. Want leef je wel met meer liefde voor het leven als je erin slaagt om de dood te verbannen? Of spelen verdoving, medicatie, antidepressiva (zelfs lang voor het ­levenseinde) een steeds grotere rol? Enkele maanden voor zijn dood noteert ­Tolstoj in zijn dagboek hoe gunstig hij het ervaart om te weten dat de dood op elk moment kan toeslaan. Je leeft intenser als je de natuurlijke band tussen ­leven en dood niet verbreekt. In heel wat discussies over gezondheid, levenseinde en zelfbeschikking verdwijnt de meer fundamentele verhouding tot de dood en het leven op de achtergrond. Ten ­onrechte.”

Deze column verscheen in De Standaard op 5 december 2019.

“De Afspraak op Vrijdag”, 7 sept. 2018, Canvas

Op vrijdag 7 september was ik te gast bij Ivan De Vadder voor De Afspraak op Vrijdag op Canvas, samen met staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Theo Francken, en Hoofdredacteur Knack, Bert Bultinck.

We bespraken de pano-reportage over Schild en Vrienden, en de hervorming van het onderwijs.

De uitzending valt op vrt nws te herbekijken.

“Een kwestie van vertrouwen”, column DS 30 nov. 2017

“Ja, leugens en bedrog zijn zo oud als de mensheid zelf. Toch voegt ‘fake news’ een aparte dimensie toe aan het spel van leugens en bedrog. Dat maakt de kwestie toch relevant, in tegenstelling tot wat Tom Naegels beweert (DS, 25/11). Natuurlijk kunnen zogenaamd nieuwe fenomenen veel overeenkomsten vertonen met vroeger. Maar juist de verschillen in kaart brengen, werkt verhelderend.

‘Fake news’ slaat op doelbewust leugenachtige informatie die rondgestuurd, vanuit een gewiekst inzicht in de werking van sociale media. Hierdoor gaat zo’n vals bericht makkelijk viraal. ‘Fake news’ wordt daarbij verkocht als waarachtig nieuws, dat de mainstreammedia verborgen willen houden. Terwijl ‘fake news’-adepten zelf intentioneel bedriegen, suggereren ze dat andere informatiebronnen echt onbetrouwbaar zijn. Zo verspreidt ‘fake news’ niet alleen inhoudelijk valse berichten, maar ook wantrouwen. In sommige gevallen doen politici hieraan mee, om kritische stemmen in de kiem te smoren.

Debat met Tom Naegels over Fake News in ‘De Afspraak’.

Een voorbeeld: tijdens de verkiezingscampagne suggereerde Donald Trump dat Hillary Clinton alleen kon winnen door vals te spelen. De jonge, armlastige student Cameron Harris begreep dat Trumps publiek vatbaar zou zijn voor een verhaal dat deze stelling onderschrijft. Meteen startte hij een website en postte artikels over miljoenen onechte pro-Hillary stembiljetten die in een afgelegen fabriek zouden zijn teruggevonden. Later schreef hij nog enkele vervolgverhalen. Hij bereikte er miljoenen lezers mee via sociale media en verdiende op enkele uren tijd tienduizenden dollars.

Dit voorbeeld toont nog enkele andere kenmerken. Wat onder de noemer van ‘fake news’ valt, werkt vaak polariserend en identiteitsversterkend. De berichten zijn gericht tegen een bepaalde politieke partij, een organisatie of een groep mensen. Ze trekken veel aandacht omdat ze sterke emoties opwekken, zoals verontwaardiging, woede of angst.

Vooral het wantrouwen fnuikt het democratische samenleven. ‘Fake news’ suggereert dat wie bepaalde opvattingen tegenspreekt, ook ter kwader trouw handelt. Maar vrij debat berust op vertrouwen in de gedeelde kennis tussen burgers. Dat vertrouwen is noodzakelijk, want ‘geen filosoof in de hele wereld is zo buitengewoon dat hij niet een miljoen dingen gelooft, die hij op het geloof van anderen baseert. Elke denker neemt veel meer waarheden aan dan hij er zelf fundeert’, aldus de Franse denker en politicus Alexis de Tocqueville in zijn ‘De la démocratie en Amérique’. Hij voegt er nog aan toe dat dit niet alleen noodzakelijk is, maar wenselijk. ‘Fake news’ ondermijnt daarentegen de opbouw van geloofwaardige kennis waar een moderne democratie op berust.

Het belang van ‘fake news’ moet natuurlijk niet overdreven worden. Niet elk fout bericht is er een voorbeeld van: er is de klassieke ‘hoax’, de samenzweringstheorie, de satirische commentaar, het ongecontroleerde gerucht, het foute bericht. Heel wat media hebben in de loop der jaren onjuiste berichten verspreid. Sommige journalisten zijn allesbehalve vrij van vooringenomenheid. Het wantrouwen tegenover de media neemt al jaren toe, in binnen-en buitenland. Er zijn ook goede redenen om de woorden van politieke leiders te wantrouwen: grove misleidingen met fatale gevolgen vallen inderdaad voor, zoals de leugens over de massavernietigingswapens in Irak in 2003.

Belangrijke politieke omwentelingen kunnen evenmin tot de impact van ‘fake news’ worden herleid. Wat de overwinning van Donald Trump betreft, bijvoorbeeld, maakte Hillary Clinton zelf cruciale fouten tijdens haar campagne. Volgens David Axelrod, vroegere raadgever van Barack Obama, heeft ze haar nederlaag vooral aan zichzelf te danken. Hij vermeldt haar weigering om campagne te voeren in staten met veel werkloze fabrieksarbeiders zoals Wisconsin en Michigan of haar gebrek aan verantwoordelijkheidszin tijdens het emailschandaal.

Toch stelt ‘Fake news’ wel degelijk problemen. Wie argwaan verspreidt vanuit eigen financiële of politieke belangen, vergiftigt de geesten. Argwaan is het tegendeel van gezonde scepsis: wie sceptisch is, blijft onderzoeken en stelt zijn oordeel uit. Wie gedreven door wantrouwen in ‘fake news’ gelooft, heeft zijn oordeel daarentegen al klaar. ‘Fake news’ kan mensen dus minder vatbaar maken voor (zelf)kritiek, en de deur openen voor georkestreerde desinformatie.”

Deze column verscheen in De Standaard op 30 november 2017.

Over fake news sprak ik met Tom Naegels in ‘De Afspraak‘ op dinsdag 28 nov.

Conferentie over ‘Kairos’, Amsterdam 16 dec. 2016

unknown“Wees realistisch, denk het onmogelijke – Reflecties over Kairos. Een symposium met Joke Hermsen”

Op vrijdag 16 december vindt een conferentie plaats rond het werk van Joke Hermsen, waaraan ik deelneem.

Praktisch: van 14.00 uur tot 17.30 uur, in Amsterdam, aan de Vrije Universiteit  Amsterdam, zaal Aurora.

Programma:

Inleiding door Willie van der Merwe en Laurens ten Kate.   Joke Hermsen geeft een lezing.

Vervolgens reageren Janneke Stegeman, Jan Rotmans en Tinneke Beeckman.

Dan is er een pauze, en tenslotte een gesprek met de sprekers en het publiek onder leiding van Paul van Tongeren.

Toegang gratis, maar graag aanmelden bij ehausr@gmail.com  Continue Reading ›

Essaywedstrijd voor vrouwen – doe mee!

FM_logo_los.inddEnkele vrouwelijke redacteurs van Filosofie Magazine organiseren een essaywedstrijd voor vrouwen:

” Vrouwenstilte.
Meer dan de helft van de afgestudeerden aan de universiteit is vrouw. Toch is de mannenstem nog altijd dominant in het publieke debat. Vrouwen schrijven minder boeken, publiceren minder in kranten en tijdschriften en spreken minder vaak op evenementen, radio of tv.

Waar komt deze vrouwenstilte vandaan en wat kunnen we eraan doen? Omdat wij denken dat een samenleving van mannen en vrouwen moet worden geduid door mannen en vrouwen, organiseren we een essaywedstrijd. De enige eis: vrouw zijn. Sorry mannen!

Doe mee!

Alle vrouwen mogen meedoen, ongeacht opleiding of ervaring. Het essay – 1500 woorden over het thema ‘hoe maken we iets van de toekomst’ –  moet in het Nederlands geschreven zijn. Meedoen? Stuur je stuk vóór 10 januari 2017 naar ikschrijfessays@gmail.com en vermeld daarbij je naam, e-mailadres en telefoonnumer.

Oja. #ikschrijf is een hashtag. En hashtags zijn van niemand. Op Twitter kan iedereen dus deelnemen aan de discussie over diversiteit in het publieke debat.”

Activiteiten op de boekenbeurs 2016 – debat en signeersessies

unknown-2Vanaf maandag 31 oktober 2016 tot vrijdag 11 november vindt in Antwerpen de boekenbeurs plaats.

Plaats: Antwerp Expo, Jan Van Rijswijcklaan 191, 2020 Antwerpen

Ik signeer, neem deel aan een debat, en ben moderator voor een debat met auteurs op de nocturne van 3 november.

 

Debat

Over ‘Vrijheid, gelijkheid?’ spreek ik met Guillaume Van der Stichelen (‘Samen door één deur‘)  op donderdag 3 november, van 14.30 uur tot 15.30 uur.

 

Nieuwe cover voor het boek.

Signeren van boeken:

‘Door Spinoza’s Lens’ – Boekenstand Polis

vrijdag 4 november van 14.00 tot 16.00 uur.

vrijdag 11 november van 14.00 uur tot 16.00 uur.

 

En ik signeer voor  image005‘Macht en Onmacht, Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting’ – Boekenstand De Bezige Bij, op 3 november van 15;30 uur tot 17.00 uur.

 

Op 3 november ben ik moderator voor een debat op de ‘Night of the Profs‘ over de ideale samenleving. Vanaf 18.30 uur tot 19.00 uur. Met auteurs Bea Cantillon, Jogchum Vrielink, Dirk Geldof, Dirk Barrez, Johan Albrecht, Pieter De Witte, Paul Cortois en Geert Bouchaert.

 

Laatste sessie: ‘De Verlichting uit Evenwicht?‘ – van Halewych, op woensdag 2 november tussen 12.00 en 14.00 uur.

 

 

 

 

Boekenbeurs – op donderdag 5 november 2015: debat en signeersessie

Unknown-2Van zaterdag 31 oktober tot woensdag 11 november vindt in Antwerpen de Boekenbeurs plaats.

Op donderdag 5 november ga ik tijdens de Knack-dag in gesprek met Ann Peuteman, samen met Dirk de Wachter: Vanaf 13.00 uur tot 13.45 uur in de Rode Zaal. Nadien signeer ik tussen 14.00 en 16.00 uur mijn boek ‘Macht en Onmacht. Een verkenning van de hedendaagse aanslag op de Verlichting’ aan de stand van WPG (De Bezige Bij).

 

Debat “Hoe bereiken we evenwicht tussen mens en natuur?”, Ecopolis, 26 april 2015

Op zondag 26 april neem ik in het Kaaitheater Brussel deel aan een debat over een duurzame samenleving, georganiseerd door ‘Ecopolis’ (vroeger Het Groene Boek):

14U30 DEBAT 2: VAN GROEI-ECONOMIE NAAR BALANSECONOMIE
Hoe vervangen we onze groei-economie die de grenzen van mens en planeet overschrijdt door een balanseconomie in evenwicht met wat mensen en natuur kunnen dragen? Voer voor discussie voor econoom Frederico Demaria (ES), co-auteur van ‘Degrowth. A vocabulary for a new era’, docente filosofie Camille Dejardin (FR) en columniste Tinneke Beeckman (BE).

De hele dag (vanaf 11.00 uur) zijn er debatten, lezingen, gesprekken. En om 17.15 geeft Alberto Acosta (voormalig minister van Energie in Ecuador) de keynotelezing over het goede leven in de Andes.

“Ecopolis is de dag en de plek om samen plannen te maken voor een duurzame toekomst. Omdat ecologische uitdagingen geen taal- of landsgrenzen kennen, gaat Ecopolis voor divers, internationaal en interactief. Centraal staan gesprekken over de cruciale uitdagingen van onze tijd op vlak van ecologie, economie en samenleving. Met uit heel Europa schrijvers, wetenschappers en denkers uit het middenveld.

Dit zijn de thema’s:

– Is er, in het zoeken naar hoopvolle verhalen, terug ruimte voor utopisch denken? Continue Reading ›

Johan Van Overtveldt, en de critici van het ‘neo’-liberalisme

Johan Van Overtveldt begint een politieke carrière bij de N-VA. Een goed moment om een thema aan te snijden dat me al langer boeit: “linkse” en “rechtse” visies vandaag. Gewoon een denkoefening, om de bestaande visies open te breken, en eventueel tot een betere definitie van de echte tegenstellingen te komen.

Van Overtveldt staat bekend als econoom en als liberale debater tegenover critici van het neo-liberalisme, zoals psychoanalist Paul Verhaeghe, of Peter Mertens (PVDA). Dit is de bekende ideologische kloof tussen “meer vrije markt” (‘rechts’) en “meer overheid (‘links’)”. Maar vat deze klassieke ideologische tegenstelling een reeks recente fenomenen wel?

Zou het niet kunnen dat beide stemmen in het publieke debat – “neoliberalen” en “anti-neoliberalen” – gedeeltelijk dezelfde bezwaren hebben tegen gelijkaardige symptomen: nieuwe vormen van corporatisme? Continue Reading ›

Emoties in het politieke debat – Column DS

“Je kunt voor of tegen de N-VA voorstellen zijn, maar ze bieden een duidelijke toekomstvisie voor het land. Andere partijen schreven eerder congresteksten, die inhoudelijk al te weinig aandacht kregen. Maar hopelijk is nu een nieuwe trend gezet. En krijgen we in plaats van kortstondige hypes en emotionele reacties een politiek debat over fundamentele vraagstukken.

Emoties in de politiek zijn niet noodzakelijk een probleem. Integendeel, ze maken deel uit van elk politiek project, aangezien elke ideologie of partij een verlangen aanspreekt. Succesvolle politici slagen er in om de gevoelswaarde van hun project mee te nemen in hun communicatie. Zo drukt de N-VA met haar huidig project ambitie en voluntarisme uit, bestemd voor burgers die zelf hun lot willen bepalen. De CD&V spreekt eerder de behoudsgezinde Vlaming aan, die niet van plotse omslag houdt. Linkse partijen beroepen zich op ‘verontwaardiging tegen onrecht’ als motief voor hun inzet. Continue Reading ›