“De buitenstaander en zijn identiteit”, DS, 5 dec. 2016

Unknown 08.33.05“Theorieën over identiteit zijn betrekkelijk nieuw. Voor de Tweede Wereldoorlog sprak bijna niemand er over. De zwarte, Amerikaanse socioloog W.E.B Du Bois arriveerde in 1892 in Berlijn om zijn studies verder te zetten. Later vertelde hij tijdens die periode aangenaam verrast te zijn: hij voelde zich in Berlijn door de anderen als een gelijke behandeld. Ze leken tegenover hem geen punt te maken van godsdienst, gender, seksuele voorkeur of ras. Du Bois was dan ook sterk geboeid door hun idealen van broederlijkheid en zelfontplooiing.

Vandaag is de lijst met identiteitslabels behoorlijk lang, en mogelijk eindeloos. Maar is dat ook een goede zaak? Volgens de Brits-Ghanese filosoof Appiah hangt dat er van af. Het identiteitsdenken werkt soms te goed: de wereld valt uit elkaar in deeltjes en groepjes die amper met elkaar in gesprek gaan, laat staan dat ze een samenleving vormen.

nelleke-en-appiah

Juryvoorzitter Nelleke Noordervliet geeft het boek aan de laureaat.

Appiah beschouwt zich als kosmopoliet. En doorgaans willen kosmopolieten elke identiteit weg, ze zijn alleen geïnteresseerd in een universeel burgerschap. Bij Appiah ligt het complexer: hij wil een kosmopolitisme dat de mens centraal stelt en ook rekening houdt met identiteitsgevoelens.

‘Ik ben een mens en niets menselijks is mij vreemd’, schreef Terentius, een slaaf uit Romeins Afrika, een Latijnse vertaler van Griekse komedies en een schrijver uit klassiek Europa. Zijn meertaligheid, origine en dialogerende openheid voedden zijn milde inzicht. Dat gelaagd gesprek moeten we vandaag verder zetten. Appiah gruwelt van een universalisme dat geen verschil meer onderkent en van een cultuur-of waardenrelativisme dat het gesprek van de mensheid met zichzelf bij voorbaat opgeeft.

unknown

Joe Appiah en Enid Cripps

Deze genuanceerde boodschap gaf Kwame Anthony Appiah toen hij de Internationale Spinozalensprijs ontving, vorige week in Amsterdam, op 24 november, de verjaardag van Spinoza (1632-1677). Tegelijkertijd verschijnt zijn boek ‘De erecode. Hoe morele revoluties plaatsvinden’. Grote morele veranderingen – de afschaffing van het duel, van de slavernij en Chinese gewoonte vrouwenvoeten in te binden – , legt Appiah uit, vonden niet plaats omdat de tegenstanders van die praktijken betere argumenten hadden, maar omdat het behoud ervan door de leden van de samenleving als oneervol werd ervaren. Een voorbeeld: onder edellieden bestond het duel lange tijd, omdat het als eervol werd beschouwd, hoewel de praktijk onwettelijk werd. Maar toen zowat iedereen aan het duelleren ging, vond de ‘echte’ aristocratie het niet meer eervol. En dat was het einde van die praktijk. De Chinezen en de Britten gaven hun mensonterende praktijken op toen ze begrepen dat andere naties hen omwille van die praktijken als oneervolle lieden beschouwden. Het is een contra-intuïtief, uitermate intelligent boek van een bijzonder elegant filosoof die geëngageerd is en het beste wil voor iedereen.

Continue Reading ›

A. K. Appiah: “Eer is het probleem, en ook de oplossing” – interview

Dit interview met Anthony K. Appiah door Lisette Thooft verscheen op Nieuwwij.nl.  Zeer de moeite!

Kwame Anthony Appiah, die 24 november de Spinozalens in ontvangst zal nemen, is een van de grote invloedrijke filosofen van onze tijd. Zijn boek ‘De erecode‘ is een zeer leesbaar, goed gedocumenteerd en soms aangrijpend betoog over kwalijke praktijken die ooit normaal waren en vervolgens uitgebannen werden, zoals duelleren, voetafbinden bij meisjes in China en slavernij. Appiah zoekt uit wat de publieke opinie deed kantelen en komt uit bij ‘eer’ als sterkste motief. Mensen wisten allang dat duelleren moord was, of dat kleine meisjes krijsten van pijn als hun voetjes gebroken werden. Maar pas toen het een erezaak werd om niet te duelleren maar je geschil op een andere manier bij te leggen, en pas toen Chinezen zich gingen schamen voor het voetbinden, veranderden die gewoonten. Zijn belangrijkste zaak: wat kunnen we daarvan leren, als het gaat om bijvoorbeeld eerwraak en andere praktijken die we de wereld uit willen hebben? Een interview met een filosoof die vindt dat we eerbied moeten hebben voor de eer.

de_erecode_nieuw_9789058755162_hr_2d_w215Kunt u samenvatten hoe eer een motief kan zijn om kwalijke praktijken te hervormen?
“Deel van de oplossing is als er buitenstaanders zijn die de dialoog aangaan op basis van respect. Als buitenstaanders alleen maar het vingertje heffen en op je neer kijken, dan ga je daar niet positief op reageren. Dus we hebben een dialoog nodig tussen insiders die eigenlijk al weten dat het niet goed is wat er gebeurt en wat nog door erecodes in stand wordt gehouden, en buitenstaanders die respectvol tegen hen zeggen: waarom doen jullie dit? Continue Reading ›

Spinozalens-prijs – Kwame Appiah in Amsterdam, in november!

 

“Burgemeester van Amsterdam overhandigt Kwame Anthony Appiah Spinozalens 2016 op 24 november in de Rode Hoed

De erecode van Appiah verschijnt bij Boom.

Kwame Anthony Appiah ontvangt op donderdag 24 november – de geboortedag van Spinoza – de Spinozalens 2016 uit handen van de burgemeester van Amsterdam, vanaf 16.30 uur in de Rode Hoed. Tevens wordt de Nederlandse vertaling van Appiahs De erecode gepresenteerd. Appiah houdt vervolgens de Spinozalezing met als thema ‘Challenges of Identity’.

De Spinozalens wordt iedere twee jaar uitgereikt aan een internationaal vermaard denker over ethiek en samenleving. De keuze viel op Appiah omdat hij een hedendaags invloedrijk denker is met oog voor ‘De Buitenstaander’, het thema van dit jaar. De Spinozalens is een initiatief van de Stichting Internationale Spinozaprijs en bestaat uit een sculptuur van Spinoza en een geldbedrag van € 10.000. De Spinozalezing maakt deel uit van een korte tour van de laureaat door Nederland en België.

Kwame Anthony Appiah (1955) is een Brits-Ghanees filosoof en schrijver. Sinds 1981 is Appiah werkzaam in de Verenigde Staten, momenteel als hoogleraar aan New York University. Appiah schreef onder meer Kosmopolitisme, een moreel manifest waarin hij pleit voor een grotere rol voor kunst en literatuur in ons cultureel-maatschappelijk bewustzijn, en afrekent met onze stereotypen over ‘het Westen en de rest’. In zijn boek In my Father’s House laat Appiah zien hoe de Afrikaanse identiteit en erfenis doorspelen in de Afro-Amerikaanse geschiedenis. Zijn baanbrekende boek The Honour Code wordt nu voor het eerst in het Nederlands vertaald, getiteld De erecode. Continue Reading ›

“Het belang van een erecode”, column DS, 21 september 2015

Unknown 08.33.05“Terecht tilt de Iraans-Belgische Darya Safai zwaar aan de foto die de Egyptische Anderlechtspeler Mahmoud ‘Trezeguet’ Hassan postte, waarop de vrouwelijke fans in de tribune werden gewist. Volgens Safai gaat deze kwestie niet alleen over sport: ze illustreert hoe vrouwen in landen als Iran geen deel mogen hebben aan de samenleving.

Vrij voorspelbaar kreeg Safai tegenwind: de kritiek op Hassan zou alleen bedoeld zijn ‘om alle moslims mee aan te vallen’. Een mooie omkering: terwijl de vrouwen worden gewist, zijn moslims de eigenlijke slachtoffers. Zo’n reactie is erger dan onzinnig, ze is een deel van het probleem. Wie er zich alleen om bekommert dat moslims geen kritiek mogen krijgen, bewijst dat hij van gelijkheid en burgerrechten niets heeft begrepen.

Want juist nu de samenleving door migratie sterk verandert, wordt deze vraag dringender: hoe brengen we morele verandering teweeg?

Kwame Appiah

Kwame Appiah

We moeten gelijke rechten en andere basisprincipes van de democratie benadrukken, zeker.

Maar volgens de Brits-Ghanese filosoof Kwame Appiah kunnen we ook het begrip ‘eer’ inzetten. Dat lijkt nogal contra-intuïtief: liggen erecodes niet aan de basis van veel onrecht? In  ‘The Honor Code, How  Moral Revolutions Happen’ legt Appiah briljant en meeslepend uit hoe radicale veranderingen in de negentiende eeuw – het duel afschaffen, slavernij opheffen, vrouwenvoeten niet meer inbinden in China – pas dankzij een andere ere­code tot stand kwamen. Morele argumenten op basis van rationaliteit volstaan namelijk niet om sociale verandering te brengen: het is de erecode – een complex geheel van regels over respect en zelfrespect, over achting en erkenning – die moet veranderen.

Zolang slaven hebben een moreel discussiepunt bleef, was de afschaffing ervan een zaak van een handvol idealisten. Pas toen de praktijk als beschamend werd beschouwd, veranderde er echt iets: wie slaven hield, werd op een bepaald ogenblik in ogen van zichzelf en van anderen oneervol.
Appiah vertelt ook het hedendaagse verhaal van Mukhtaran Bibi, een Pakistaanse dorpelinge. Die vrouw werd door de dorpsraad veroordeeld tot een groepsverkrachting, uit wraak voor een misdaad die haar broer had begaan. Na die verschrikkelijke ‘straf’ zwichtte Mukhtaran niet onder de druk om uit schaamte over haar lot te verzwijgen. Ze klaagde haar aanvallers aan bij de politie. Uiteindelijk werd haar zaak door befaamde vrouwenrechten-advocaten behandeld. Zo kreeg haar verhaal internationale aandacht. Appiah vermeldt hoe toenmalig president Pervez Musharraf de vrouw verweet dat ze Pakistan een slechte naam had bezorgd. Alsof wie onrecht aankaart, zelf het probleem is. Volgens Appiah is Mukhtaran echter a ‘model of honor’: dankzij haar inzet, ook voor andere vrouwen, wordt de machistische cultuur weggezet als een benepen uiting van dubbele moraal, waarbij de zogezegde hoeders van de openbare orde schaamteloze machtsmisbruikers zonder eergevoel blijken te zijn. Continue Reading ›