“‘k Zag twee heren fabuleren” column DS 2 maart 2023

“De laatste column van de ombudsvrouw gaat over de politieke kleur van ‘De Standaard’: draagt de redactie een linkse of rechtse bril? Geloofwaardigheid vraagt neutraliteit. Maar spreken is keuzes maken en een beetje kleur bekennen. Een ombudsvrouw (of man) laat kritiek van de lezer toe. 

In deze discussie gaat het nog over politieke perspectieven die binnen de democratische waaier zitten. Sommige media gaan verder: ze belichten alles vanuit één links of rechts perspectief. En sommige media ondermijnen zelfs doelbewust de democratie. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Amerikaanse zender Fox News. Enkele dagen geleden verscheen een rapport dat de interne communicatie tussen de journalisten van dat netwerk belicht, onder meer van nieuwsanker Tucker Carlson. Daaruit blijkt dat de man knettergekke complotdenkers kritiekloos een forum gaf, terwijl hij wist dat die personen gevaarlijke leugens verkondigden. Verder blijkt dat Fox News twee doelen had, die primeerden op journalistieke overwegingen: hoge kijkcijfers halen en Trumps herverkiezing promoten (hierover verscheen een intern bericht van eigenaar Ruport Murdoch op 16 november 2020). 

De onthullingen over Fox kaderen in een rechtszaak. Op 3 november 2020 won Joe Biden de presidentsverkiezingen van Donald Trump. In de daaropvolgende weken liet Fox News advocaten van Trump aan het woord die over ‘massale kiesfraude’ spraken. Daarop diende ‘Dominion’, een producent van telmachines, een klacht in wegens smaad (‘defamation’); het bedrijf eist miljarden dollars schadevergoeding van Fox News, en beschuldigt Carlson en zijn collega’s van het intentioneel verspreiden van misleidende berichten. In het kader van die rechtszaak werd een deel van de interne communicatie openbaar. Uit die berichten blijkt ook dat Carlson zelf niet geloofde in de kiesfraude. Toch riep hij op om een collega te ontslagen die publiekelijk twijfelde aan Trumps beweringen. Volgens Carlson bracht ze de kijkcijfers in gevaar; veel Fox-kijkers waren diep overtuigd dat Trump de legitieme winnaar was. Zodra Fox News dat verhaal niet meer zou brengen, dreigden ze naar radicalere nieuwsplatformen over te stappen. Rupert Murdoch voerde over de heikele koers van Fox News interne discussies tot de dag voor de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021.  

Carlsons bezorgdheid over het marktaandeel toont ook hoe verslavend desinformatie kan zijn: kijkers die in de gekste theorieën geloven, aanvaarden geen realistische tegenspraak meer.  

Voordien werd Carlson al aangeklaagd voor smaad (door Karen McDougal), omdat hij onwaarheden als feiten had voorgesteld.  Zijn advocaten verdedigden hem met het opmerkelijke argument dat elke kijker weet dat je Carlsons benadering van de ‘actuele feiten’ sceptisch moet bekijken, gezien zijn reputatie. Kortom, je kan Carlson niet eens van doelbewust bedrog beschuldigen; iedereen kan zien dat hij fabuleert. Carlson ging vrijuit, en deed gewoon verder. 

De vraag is hoe een samenleving met dit fenomeen moet omgaan: tegenspraak van het ‘dominante discours’ ligt erg goed in de markt, zelf al is die tegenspraak op schaamteloze leugens gebaseerd. Het is onwenselijk om de vrijheid van informatie te beperken; een vrije samenleving heeft er alle belang bij dat mensen vrijuit kunnen spreken. Vrijheid beschermt precies tegen machtsmisbruik. Daarbij voedt een vrijheidsbeperking ook het wantrouwen, en op dat wantrouwen bouwen complotdenkers hun kastelen. 

Meningen verbieden kan dus niet. Maar doelbewuste misleiding via kanalen met duizenden volgers kan het debat ook vergiftigen. Stemmen die nepnieuws verkondigen houden van media zoals Fox News, waar ze ongehinderd hun verhaal brengen. En dat verhaal bevat de klacht dat ze elders verzwegen worden. De Nederlandse rechtsfilosofe Eva Vlaardingbroek benadrukte in interviews met Tucker Carlson hoe ‘onvrij’ Nederland zou zijn. Mattias Desmet legt tijdens zijn interview met Carlson uit hoe totalitair de samenleving zou zijn geworden. Rutger Bregman, daarentegen, doorprikte Tucker Carlsons hypocriete pose, waarop Carlson begon te schelden – dat interview heeft Fox nooit uitgezonden. Tja, dat is natuurlijk Carlsons recht (het materiaal is integraal op youtube te bekijken). 

Een open samenleving heeft vertrouwen nodig. Dat vraagt méér debat over heikele thema’s. Openlijk kunnen bespreken, analyseren, herbeginnen is cruciaal in een democratie. Politici, wetenschappers, publieke figuren, media moeten durven toegeven wat beter kan, waarover ze zich vergist hebben, of wat buiten hun controle valt. 

Vroeger luidde het gezegde ‘als het regent in Parijs, druppelt het in Brussel’. De recente versie luidt: als het stormt in Washington, mag je onweer in Europese hoofdsteden verwachten. Van de obesitas-plaag en andere vormen van overconsumptie, van drugsoorlogen  tot de trumpificatie van de politiek, het begon ginds. De praktijken van Fox waaien hopelijk niet over. Er is natuurlijk ook een fantastisch Amerika – Bob Woodward, Toni Morrison, Joan Didion – waar ik niet genoeg van kan krijgen. Hopelijk blijft vooral dat inspireren. “

Deze column verscheen in De Standaard op 2 maart 2023.

‘Machiavelli’s Lef’ in DS-top 5 non-fictie voor 2020!

Op 2 januari 2020 verscheen de selectie van de beste 5 non-fictie boeken voor 2020 in dit artikel in De Standaard:  

“DSL top 5 non-fictie

1

HARALD JÄHNER
Wolfstijd
Vertaald door Anne Folkertsma en Jantsje Post, De Arbeiderspers, 504 blz., 34,99 €

Jähner zoomt in op de Duitsers die op de puinhopen van het nazisme een nieuw leven begonnen. Wolfstijd  is een schitterend boek dat alle kanten van de medaille wil tonen. 

2

DAVID VAN REYBROUCK
Revolusi
De Bezige Bij, 638 blz., 39,99 €

Jaren na Congo publiceert David Van Reybrouck een gelijkaardig boek over Indonesië. Revolusi is een voltreffer, ook bij de Nederlanders, voor wie de schrijver niet mals is.

3

DIRK VAN DUPPEN
Zo verliep de tijd die me toegemeten was
Epo, 120 blz., 15 €

Thomas Blommaert tekende het laatste boek van dokter Dirk Van Duppen op. De strijdvaardige en geëngageerde PVDA’er (63) overleed op 30 maart aan pancreaskanker.

4

TINNEKE BEECKMAN
Machiavelli’s lef
Boom, 284 blz., 14,90 €

Machiavelli, dat is toch die machtswellusteling? Dat dacht Tinneke Beeckman ook, tot ze in hem een geniale politieke denker met een grote liefde voor vrijheid ontdekte. 

5

JOAN DIDION
De verhalen die we onszelf vertellen
Samengesteld door Joost de Vries, De Arbeiderspers, 360 blz., 23,50 €

Joan Didion deconstrueert de grote politieke en culturele verhalen en de verhalen die we rond ons eigen leven spinnen. Geen spaander laat ze heel van zelfbegoocheling.  

Deze selectie uit alle boeken van 2020 werd gemaakt in samenwerking met de onafhankelijke boekhandels Boekarest, Corman, Cronopio, De Groene Waterman, De Reyghere, De Zondvloed, Grim, Limerick, Passa Porta en Walry.”