Spinoza’s Politieke Filosofie – Amsterdamse Spinozakring, 27 nov. 2016

spinozadag-9-plaatjeOp zondag 27 november sprak ik voor een bomvolle Paradiso-zaal te Amsterdam, op de Spinozadag van de Amsterdamse Spinozakring. Het is zo fijn dat zovele geïnteresseerden komen opdagen voor een studiedag rond Spinoza’s filosofie!

De andere spreker was David Kenning, die samenwerkt met Eberhart Van der Laan, de burgemeester van Amsterdam, in de strijd tegen radicalisering.  Piet Steenbakkers stelde  Spinoza’s web voor, een wetenschappelijk website over Spinoza. En Nelleke Noordervliet gaf een column over Spinoza en Koerbagh. Ze is ook de auteur van de roman Vrij Man over de zeventiende eeuw.

Tot slot volgde een discussie met de sprekers, onder de vlotte leiding van Karianne Marx.

Dit is een korte samenvatting van mijn lezing:

Welke lessen kunnen bestuurders en burgers vandaag de dag trekken uit Spinoza’s politieke filosofie? Hoe tolerant moeten we zijn tegenover intoleranten, en wat betekent de vrijheid van godsdienst?

Hoewel Spinoza’s naam geassocieerd wordt met ‘tolerantie’, verschijnt de term verdraagzaamheid amper in zijn werk. Wanneer de filosoof toch ‘tolero’ of ‘tolerare’ vermeldt, dan slaat dat op volharding, volhouden.

Spinoza pleit niet voor tolerantie, maar voor vrijheid, voor democratie en voor burgerzin.

_dsf0088Het doel van de politiek is een vrije, veilige, welvarende en vredige samenleving. Spinoza gelooft niet in vooruitgang. Zijn naturalisme (de mens maakt deel uit van de natuur en kan volgens de wetten van de natuur worden begrepen) impliceert juist er geen voorzienigheid is. De natuur staat onverschillig tegenover de mens. Het politieke leven is veranderlijk. Mensen zijn emotionele wezens. Geen enkele staatsinstelling is tegen verandering bestand. Dat is voor de burger vandaag de dag een opmerkelijke waarschuwing: wie veranderingen op hun beloop laat, wie niet tijdig ingrijpt wanneer conflicten dreigen, brengt verworven vrijheden in gevaar. Daarbij is de democratie allesbehalve een makkelijk politiek bestel. De tijd werkt niet vanzelfsprekend in het voordeel. Met dat samenleven komt het dus niet noodzakelijk in orde, gewoon dankzij het verloop van de tijd.

Spinoza’s vrijheid vloeit voort uit zijn poging om de relatie tussen theologie en politiek op een originele en ingrijpende manier te denken.

De vraag naar tolerantie betreft in eerste instantie een theologische vraag over het heil van de mens. Dit aspect  wordt vaak vergeten, maar is onontbeerlijk om de beperkingen van een pleidooi voor tolerantie te begrijpen.

Dan zijn er drie visies op de middelen die vanuit het geloof toegelaten zouden zijn om de (on)gelovige tot heil aan te sporen. Twee interpretaties – de intolerante en de tolerante – geven een antwoord op de vrijheid van de mens vanuit een christelijk theologisch denkkader. Pas de derde interpretatie – die van Spinoza – definieert de politiek niet meer vanuit een theologische opdracht die de mens voor zichzelf en in de gemeenschap zou moeten vervullen. Deze derde versie klinkt vandaag de dag voor heel wat burgers vanzelfsprekend, maar ze veronderstelt een opmerkelijke zet: naar een andere opvatting van God/Natuur en de mens. Continue Reading ›

‘Na een mijnramp’, column De Standaard, 19 mei 2014

Unknown 08.33.05“Volgende zondag gaan we stemmen. Wie niet meteen gemotiveerd is, kan er even in de krant de berichten over Turkije op naslaan. Dan wordt meteen duidelijk hoe belangrijk verkiezingen zijn. Onlangs heeft Erdogan, de leider van de conservatieve regeringspartij AKP, overtuigend de nationale verkiezingen gewonnen. Ondanks de berichten van corruptie, ondanks massale straatprotesten in Istanbul, ondanks de antidemocratische beperkingen van de vrije meningsuiting. En dankzij steun van conservatieve kiezers. Maar door een onverwachte omstandigheid betreurt een deel van die kiezers hun stem nu al, en dat vlak na de verkiezingen: bij een mijnramp in de industriestad Soma sterven Unknownminstens driehonderd werkers door de slechte arbeidsomstandigheden. De lokale bevolking verdenkt de regering ervan met de bedrijfsleiders samen te spannen om de waarheid over de ramp verborgen te houden (DS, 18/05). ‘Ongevallen gebeuren nu eenmaal’, suste Erdogan. En dus moet niemand de echte verantwoordelijken zoeken. ‘Voor wat hoort wat’, want nu blijkt hoe de mijnbedrijven de lokale arbeiders onder druk hebben gezet om voor de AKP te stemmen. Zulke toestanden hebben we in de negentiende en begin twintigste eeuw ook gekend: stemadvies van de gevestigde orde.

Niets nieuws onder de zon. Monarchen en alleenheersers, religieuze leiders en kapitaalkrachtige elites hebben zich eeuwenlang verzet tegen volksinspraak. Continue Reading ›