“De mythe van Malcolm X”, DS 24 okt 2016

Unknown 08.33.05“Dwepen met Malcolm X kan stimulerend zijn voor wie politieke helden zoekt, en met het toneelstuk in de KVS staat hij weer volop in de aandacht. Maar zijn project valt niet te verwarren met een progressieve visie op de samenleving: in de VS verdedigde hij een gewelddadig moslimactivisme tegenover de burgerrechtenbeweging van Martin Luther King.

Sommige trekjes van Malcolm X zijn geen details: hij was een antisemiet en homohater, vond vrouwen ondergeschikt aan mannen, noemde blanken ‘des duivels’ en meende dat interraciale huwelijken de zuiverheid van het zwarte ras aantastten. Malcolm X is dus niet vanzelfsprekend de ideale figuur om het noodzakelijke verzet tegen racisme en discriminatie elan te geven.

En er is de vreemde connectie tussen het slavernijverleden en de islam. Het lot van moslims in het Westen verschilt op twee manieren fundamenteel van dat van zwarten in Amerika. Ten eerste zijn allochtonen in het Westen vandaag geen erfgenamen van een slavenhandel, in tegenstelling tot de zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten. In Vrij Nederland schreef Stephan Sanders schertsend: ‘De ouderen onder ons herinneren het zich nog: hoe aan het begin van de jaren zestig, vorige eeuw, de slavenschepen uit Marokko en Turkije aanlegden in Rotterdam en IJmuiden. Hoe de vracht gelost werd en de mannen op het bureau van de burgerlijke stand een M. (moslim) achter hun naam kregen, zodat ze geen gebruik zouden maken van wc’s die voor echte Nederlanders bestemd waren, en niet in dezelfde tram- of treincoupé mochten plaatsnemen. Berucht is ook hoe de latere migranten in 1986 werden geweerd bij de stembureaus.’

Derde- of vierde-generatiemigranten in Europa eigenen zich dan een gefabriceerd verleden toe: het waren de Afrikaanse slaven in Amerika die brutaal ontvoerd werden, vervreemd van hun taal, cultuur en gemeenschap, en die zonder burgerrechten in gevangenschap arbeid moesten verrichten. Dat lot valt moeilijk te vergelijken met allochtonen in Europa die juridisch gelijkwaardig zijn, door de dubbele nationaliteit naar een thuisland kunnen, de taal van hun voorouders vaak nog spreken en binnen een seculiere staat hun geloof kunnen beleven.

De enorme verschillen in hedendaagse beleving beschrijft de Amerikaanse schrijver Ta-Nehisi Coates dan ook glashelder: over de positie van zwarten in Amerika is hij vlijmscherp. Maar hij voelt zich prima in Parijs: ‘Daar zijn zwarten geen slaven, en zijn ze niet de negers van de blanken.’

Vervolgens ook dit. Arabieren hebben eeuwenlang zelf slavenhandel georganiseerd: Marrakesh, Tunis, Barqa, Jeddah waren belangrijke handelsplaatsen. Zelfs nu worden slaven gehouden in islamitische landen zoals Qatar. Deze schuldvraag wordt zelden behandeld. Alleen de identificatie met slachtofferschap is een optie, met de eis tot compensatie. Helaas hebben de strijdlustige moslimjongeren zichzelf de onmenselijke proporties van hun vernederingen eerst aangepraat.

Bij radicale politieke keuzes doen feiten er amper toe. Malcolm X lijkt nu op te duiken in wat sociologe Arlie Russell Hochschild een deep story noemt: een verhaal dat je jezelf vertelt over je afkomst, je positie, je verwachtingen. Dit verhaal beïnvloedt je emotionele reacties op ontgoochelingen. Het wordt een filter, die je verblindt voor feiten of tegenspraak.

De haatdragende versie van zo’n deep story vergiftigt een toekomstvisie. Links in Amerika bereikte er weinig mee, aldus de liberale filosoof Richard Rorty. ‘Onder invloed van bijvoorbeeld Malcolm X werd het gemeengoed om te denken: Amerika is een slecht land, we moeten ons isoleren van de rest, we moeten een separate cultuur creëren. Hierdoor is het multiculturele denken tot een soort fetisj van links geworden. Het gaat samen met een zekere neerbuigende houding ten opzichte van de Amerikaanse democratische instituties.’

Malcolm X was niet alleen neerbuigend, hij miskende het recht op tegenspraak. Wie het oneens was, werd – zoals hij ook Martin Luther King noemde – een onderworpene, een huisneger, een inschikkelijke onderkruiper. Zulke radicaliteit leverde in de praktijk niets op, behalve een mythische aura voor de heldhaftige verzetsheld.”

De column verscheen in De Standaard op maandag 24 oktober 2016.

“Over het succes van Trump”, column DS, 26 sept 2016

Unknown 08.33.05“Vanavond debatteren Hillary Clinton en Donald Trump. In de peilingen heeft Clinton slechts een lichte voorsprong. Hoe is dat mogelijk? Trump is volgens ongeveer elke commentator een volstrekt ongeschikte kandidaat. Tot alles bereid, tot weinig goeds in staat. Bij Trumps succes spelen veel factoren, zoals afkeer voor de onbetrouwbare Clinton of voor het politieke establishment. En het klimaat van politieke correctheid.

Vanaf het begin sloeg Trump een onoverbrugbare kloof tegenover Republikeinse medekandidaten door zijn grove, botte, racistische en seksistische opmerkingen. Ongezien in de Amerikaanse politiek. Commentatoren dachten dat Trump hiermee zijn doodsvonnis tekende. Maar hij bleef stijgen in de peilingen. ‘Eindelijk iemand die durft te zeggen wat hij denkt!’ klonk het. Iedereen staarde zich blind op Trumps grofheid. Daardoor bleef het belangrijkste wapen tegen Trump onderbenut: een waslijst van dubieuze feiten, zoals maffieuze zakenpartners, frauduleuze faillissementen, aanklachten voor het tewerkstellen van illegale arbeiders, of het niet uitbetalen van arbeiders, constructies om liefdadigheidsgeld te verduisteren, banden met racistische groepen… Kortom, Trump betekent ook slecht nieuws voor zíjn kiespubliek. Helaas onthullen de mainstreammedia deze feiten nauwelijks. Zelfs The New York Times besliste pas vorige week om dit systematisch te doen.
Politieke correctheid ondermijnt evengoed de liberale politieke waarden. President Obama acht de impact ervan zo nefast, dat hij liberale studenten tot de orde riep: wie je waarden niet deelt, hoeft je daarom niet uit te sluiten van het debat, of van de universiteit. Als je weigert naar andere stemmen te luisteren, of een boek te lezen met mogelijk beledigende taalgebruik, dan heb je volgens Obama niets begrepen van het recht op ‘free speech’.

Journaliste Caitlin Flanagan beschrijft in The Atlantic welke overtuigingen een jonge student zeker moet respecteren: vrouwen mogen zich nooit ongemakkelijk voelen; mensen met een seksuele oriëntatie die niet heteroseksueel is, moeten zich verzekerd voelen van hun speciale waarde; tegen raciale ongelijkheid moet in je felle woorden oproepen tot actie (ongeacht of die er komt); moslims zijn vriendelijke helpers die je moet koesteren. Flanagan geeft voorbeelden van ware heksenjachten tegen professoren of sprekers die deze regels overtraden. Soms volstond een fout grapje. Amerikaanse komieken treden liever niet meer op voor studenten: ze willen het risico vermijden om verguisd te worden voor de minst gunstige, meest kwaadwillige interpretatie van een grap.

Flanagan analyseert hoe rampzalig die politieke correctheid is. Studenten lijken te denken dat ze voldoende politiek actief zijn wanneer ze ‘microagressies’ (zo heten ze echt!) bestrijden. Maar wie dagelijks bedreigd wordt door armoede, criminele bendes en politiegeweld heeft niets aan hoger opgeleide jongeren die meer bezig zijn met hun eigen overgevoeligheden dan met de realiteit.

Het contrast met de politieke inzet van studenten tijdens de jaren 60 is enorm. Zij gebruikten de ‘free speech’ in hun strijd tegen de Vietnamoorlog, tegen rassensegregatie, tegen gebrek aan economische herverdeling. Het idee ‘all men are created equal’ impliceert dat je je inzet voor wie je eigen achtergrond niet deelt. Bernie Sanders behoort tot die generatie: zelf Joods was hij erg actief in burgerrechtenbewegingen. Geen geklaag over imaginaire kwetsuren, geen verdediging van de eigen religieuze, etnische of sociale groep. Niet toevallig incarneert Sanders nog altijd de liberale contestatie: deze old school politieke activist haalt de jongeren uit hun slaap. Universiteiten mogen geen conformistische schuilplaatsen worden voor ambitieuze studenten, die vooral hun eigen groepsidentiteiten willen beschermen, zonder zich te bekommeren om de rest van de samenleving. Continue Reading ›

Interview met ‘De Volkskrant’, 9 dec 2015

Unknown-3Op 9 december verscheen online een interview in De Volkskrant over het boek ‘Macht en Onmacht’, op 10 december stond het verkort in de krant. Door Laura de Jong.

De aanslag op de redactie van Charlie Hebdo was voor u de aanleiding voor het schrijven van uw nieuwe boek Macht en Onmacht. Waarom?
‘Het boek begint met de aanslagen op Charlie Hebdo en het debat daarop. Maar het gaat ook over thema’s als democratie, waarheid, slachtofferschap en de toename van samenzweringstheorieën en hoe die samenhouden met politieke onmacht. Het gaat dus over een vertwijfeling in de samenleving. Het gebrek aan kritisch denken in de afgelopen jaren.’

U schrijft dat de commotie rond de aanslagen in Parijs aantoont dat de Verlichtingsidealen als het streven naar waarheid en gelijkheid definitief in onbruik zijn geraakt. Wat bedoelt u daarmee? Continue Reading ›

Reacties op de column ‘Apartheid in België ?’ DS 27 april 2015

De column ‘Apartheid in België ? (27/04) wekte wel enige reacties los. Ik schreef de tekst zelf als antwoord op een interview met Bert Anciaux voor Knack, waarin hij beweert dat we in België apartheid hebben ingevoerd zoals in Zuid-Afrika. Die uitspraak is trouwens niet de enige vreemde stelling in dat artikel.

Een reactie kwam van Bert Anciaux zelf in Knack (29/04). Onze voormalige minister van cultuur schrijft over een ‘hegemonie van politiek geïdealiseerde blanke cultuur‘.

Walter Zinzen schreef dat er toch een ‘parfum van apartheid’ rondzweeft in zijn ‘Hoezo, geen apartheid ?’ (DS, 29/04). Zinzen verwees naar een interview  (DS, 27/04) met geslaagde zakenvrouw en inspirerend voorbeeld Sihame El Kaouakibi, die over haar jeugd vertelt.

Maar Zinzen geeft een onbegrijpelijke interpretatie van Kaouakibi’s verhaal, aldus Jan Denys in DS Avond (29/04). Zij is juist het bewijs dat we geen apartheid kennen, en haar succesverhaal is ook niet het enige.

Op de begripsrelativering van Zinzen reageerde Ludo Abicht (DS, 30/04) met het kritische stuk ‘ook retorische vragen verdienen een antwoord‘.

De reactie van Jan Denys verscheen in DS Avond, en is misschien niet makkelijk te vinden. Vandaar dat ik deze tekst hier even weergeef. (Voor de andere reacties: klik telkens op de link).

“De hoop van Sihame

Maandag verscheen in de krant het hartverwarmende portret van Sihame El Kaouakibi, de dochter van twee Berbers die vijfenveertig jaar geleden hun vaderland verlieten (DS 27 april) . Intussen is ze uitgegroeid tot een rolmodel inzake succesvolle integratie van onze allochtone medeburgers.

Sihame is jong, dynamisch, aantrekkelijk, allochtoon, vrouw en ondernemer. Een onweerstaanbare mix. In haar verhaal is er aandacht voor racisme en discriminatie, maar de nadruk ligt op dromen najagen en talenten ontwikkelen. En passie uiteraard, veel passie. Bijna terloops heeft ze het over de turnkring waar verschillende bevolkingsgroepen elkaar ontmoetten en waar haar emancipatie wellicht begonnen is.
De ouders van Sihame kwamen indertijd naar ons land, niet omdat hier apartheid heerst, maar omdat ze hoopten betere levensomstandigheden aan te treffen, vooral voor de kinderen.

Dat was exact ook de boodschap van Tinneke Beeckman in haar column (DS 27 april). Ze verzette zich tegen Bert Anciaux’ boodschap dat in België een vorm van apartheid heerst. Terecht stelt Beeckman dat door zo’n stelling elk debat over waarom bepaalde groepen in dit land minder succesvol zijn dan andere in de kiem wordt gesmoord. Dat zoiets niet onschuldig is, bewijst de huidige staat van dit debat in dit land. Continue Reading ›

“Denken als minderheid”, DS 30 maart 2015

Unknown 08.33.05“Geïnspireerd door de hashtag #daily­racism vertel ik voor een keer een persoonlijk verhaal. Toen ik 23 jaar was, kreeg ik een doctoraatsbeurs. Ik verhuisde naar een leuke studentenbuurt in Elsene, vlak bij de ULB, met veel cafés. Bijna elke dag zag ik dezelfde vier mannen op een terrasje zitten. Ze waren minstens tweemaal zo oud als ik.

Nooit zaten die vijftigers daar met hun echtgenotes of kinderen. Lachend aangespoord door zijn vrienden probeerde een van hen me op een middag aan te spreken. Ik deed alsof ik niets hoorde en liep gewoon naar de supermarkt. Toen ik daar tussen de rekken stond te kiezen, greep die man me plots bij de arm en zwaaide met zijn andere hand dreigend naar mijn gezicht. Woedend siste hij (in het Frans): ‘De volgende keer dat ik je aanspreek, dan ga je daarop in. Je hebt me vernederd tegenover mijn vrienden.’  Helaas is dit verhaal niet het enige onaangename voorval uit die periode.

Erger dan het incident, vond ik de intimiderende druk om de verhalen niet te vertellen. Als je progressief bent, dan moet je inzien dat minderheden – de man was Noord-Afrikaan – slachtoffers zijn. Maar dat is de paradox van linkse antiracisten: zo praten ze een reactionair, machistisch handelen goed. Volgens mij betekent links denken juist het tegenovergestelde.

Als je politiek links bent, volgens de filosoof Gilles Deleuze, zoek je het ‘devenir-minoritaire’: je verplaatst je in de minderheidspositie, ongeacht welke positie in de maatschappij je zelf bekleedt. Zo stel je het heersende denkkader in vraag, omdat je aanneemt dat elke vaste bepaling een illusie is. Deleuze noemt bijvoorbeeld ‘devenir-femme’, het vrouw-worden, dat niet samenvalt met de vastgelegde, voorbestemde rol van de vrouw in de samenleving. Continue Reading ›

“Politiek als rancuneleer”, column DS, 19 jan. 2015

Unknown 08.33.05 “Wat zijn de oorzaken van de terreur? De Westerse politiek, of het islamfundamentalisme? Beiden spelen een rol. En beiden zijn deel van een breder imperialisme. Het is dus niet “of het Westerse imperialisme of het islamitische”, maar “en…en”. We moeten beide afwijzen.

Chomsky over hypocriete Westen

Meteen na de aanslagen op Charlie Hebdo hekelde Noam Chomsky de Westerse hypocrisie. Het Westen presenteert zich als het kamp van de rechtvaardigen, en van de verdedigers van de vrijheid. De aanslag in Parijs treft het ‘vrije’ westen dan in haar hart: terreur wil de pers monddood maken. Veel te eenzijdig, volgens Chomsky: al te vaak ondermijnt het vrije Westen de persvrijheid in andere landen. En het aarzelt daarbij niet om oorlogsmisdaden te plegen door burgerdoelwitten aan te vallen. Helaas is de Westerse pers daarover heel wat minder verontwaardigd dan over een aanval op eigen rangen. Zo reageerde bijna niemand toen Amerikaanse militairen in 2004 het hospitaal van Fallujah in Irak bezetten, om een einde te maken aan de rapportering van Iraakse burgerslachtoffers… Tja, dat was niet echt een democratische zet.

Unknown-2Het Westen, herhaalt de radicale, linkse Chomsky, voert zelf een imperialistische, onrechtvaardige buitenlandse politiek. In naam van de democratie vielen al duizenden burgerslachtoffers in Irak, Afghanistan en Libië. De lokale bevolking wordt daarbij nauwelijks gehoord. Ze is gewoon een schakel in een geopolitiek plan. De Westerse regeringen bedekken met de mantel der hypocrisie de ondemocratische politiek van ‘bevriende’ regimes in Saoedi-Arabië en Qatar.

Imperialisme in Arabische Wereld

Deze kritiek is terecht. Maar maakt dit de moslimwereld tot slachtoffer van het Westen? Ligt de almacht volstrekt bij de ene groep, en de onmacht volstrekt bij de andere, zoals Chomsky suggereert? Helemaal niet. De Arabische wereld voert op haar manier evengoed een imperialistische politiek: politici worden benaderd, voetbalploegen overgenomen, moskeeën gesubsidieerd. Bij elke publicatie declameren regeringen van Marokko tot Pakistan wat toegelaten is, of niet. Via schotelantennes en internet verspreiden ze hun visie, maar ook haatspeeches en complottheorieën. Continue Reading ›

‘De wankele vergelijking tussen Joden en moslims’, column DS, 8 sept 2014.

(Voor de referenties die bij deze column horen, zie mijn vorige post)

“De wankele vergelijking tussen Joden en moslims.

De vergelijking tussen het slachtofferschap van Joden en moslims wint aan populariteit. Maar wie er zich aan waagt, erkent best de duidelijke verschillen. Anders voedt die vergelijking alleen maar ressentiment en haat. Want de jodenvervolging in Europa verschilt fundamenteel van de Westerse koloniale politiek en van de huidige Europese politiek. Continue Reading ›