“De barmhartige kanselier” Column DS, 16 jan. 2016

Unknown 08.33.05“De Duitse Bondskanselier Angela Merkel ontving een eredoctoraat van de Ugent en de Kuleuven. Ze werd geloofd om haar moedige politieke parcours en haar optreden tijdens de vluchtelingencrisis. Tijdens de plechtigheid hield ze geen opzwepend morele, maar een behoorlijk realistische speech. Maar eigenlijk ligt dit realisme meer in de lijn van haar politiek dan vaak wordt gedacht.

neroenseneca

Seneca en Nero

Een hele filosofische traditie boog zich al over politieke deugden. De stoïcijn Seneca noemt in zijn brief aan Keizer Nero, ‘De Clementia’, goede trouw (fides), generositeit en barmhartigheid als belangrijkste politieke deugden. In zijn ‘opvoeding van een christenvorst’ bouwt de humanist Erasmus, even door Merkel vernoemd, hierop verder. Hij meent wel dat ‘Christus het absolute model is van alle deugd en wijsheid’. Tegelijkertijd moet de vorst zich bekommeren om het algemeen belang.

In dezelfde periode schrijft Machiavelli dat hij met deze klassieke traditie breekt. Zijn naam roept cynisch machtsmisbruik op, alsof hij rechtvaardigt dat het doel de middelen heiligt. Maar ik lees Machiavelli als een realist, als iemand die in Il Principe onthult hoe weinig heilzaam de klassieke deugdzaamheid is voor de politiek, en hoe belangrijk het is om valse retoriek over deugden te doorprikken.

il-principe-7Voor de realist levert de christelijke deugdzaamheid een onhoudbaar spagaat op: ofwel wenst de vorst met zijn christelijke geweten in het reine te zijn, maar dan verzaakt hij aan noodzakelijke beslissingen die tot zijn opdracht behoren. Ofwel is de vorst bereid om zich aan de omstandigheden aan te passen, maar dan moet hij deugdzaamheid anders invullen. Want ‘sommige dingen die de schijn hebben van het goede, worden fataal als ze worden toegepast; en andere die de schijn hebben van het kwade, zorgen bij toepassing voor veiligheid en voorspoed.’ Alleen de leider zonder ‘virtu’, als deugdzaamheid en daadkracht, kan niet bijsturen, en kan goed en kwaad niet volgens de situatie afwegen. Deze ideeën maken van Machiavelli geen cynicus. Elke vorst, schrijft hij, moet proberen bekend te staan als barmhartig, niet als wreed. Barmhartigheid nastreven is deugdzaam. Alleen waarschuwt hij dat zwakte of laksheid achter schijnbare barmhartigheid kunnen schuilgaan. Dit zijn schadelijke kwaliteiten. De Romeinse leider Scipio kon alleen voor barmhartig doorgaan, omdat zijn verdedigers hem die reputatie hadden bezorgd. In werkelijkheid was hij zwak en al te meegaand. Volgens Machiavelli wegen retorische truukjes enorm in de politiek. Voorbij die retoriek, betekent echte barmhartigheid dat beslissingen niet tot chaos leiden.
Moralisten menen dat Machiavelli’s visie op het behoud van de staatsmacht een foute graadmeter is voor het politieke beleid. Toch is dit idee over staatsbehoud een criterium dat hedendaagse politici hanteren: ze vinden het belangrijk dat democratisch verkozen politici (en geen antiliberale politici) de macht behouden. En ze vinden dat de Europese Unie zelf moet blijven bestaan, en niet uit elkaar mag vallen. Die bekommernissen kwamen ook in Merkels betoog terug.

Zelfs haar geïmproviseerde uitspraak ‘Wir schaffen das’ klonk als antwoord op een onverwachte noodsituatie. Continue Reading ›

“Filosofie-ontbijt… Kies een stoïcijns of epicuristisch menu!” op 31 mei 2015

… of wees een eclecticus, en eet van alles wat, dat mag ook!

Op zondag 31 mei organiseren we bij The School of Life Antwerpen nogmaals een filosofie-ontbijt.  De vorige editie was heel gezellig, lekker en aangenaam.

Vanaf 11.00 uur kan je rustig naar het buffet, we beginnen de lezing om 11.30 uur. Plaats: The School of Life, Munthof 2, 2000 Antwerpen. Prijs: 35 euro (alles inbegrepen: buffet met gerechten en drank, lezing). Inschrijven kan je via de kalender van The School of Life.

De twee menu’s – stoïcijnse en epicuristisch – zijn geïnspireerd op twee belangrijke filosofische stromingen uit de Oudheid (op basis van teksten werden de gerechten geselecteerd, zoals brieven van Seneca, werk van Epicurus, ea).

Ben je een echte levensgenieter, of verkies je een levensstijl waarin mate centraal staat? Je kan het volop ontdekken.Ondertussen praten we over filosofie als therapie en over levenskunst. En bekijken we wat je zelf kan doen om je leven zinvoller  te beleven. Want eten zelf is al een uitdrukking van een visie op het goede leven.

In onze samenleving hebben we veel aandacht voor lekker en gezond eten.Tegelijkertijd veel mensen maken zich zorgen over overgewicht en gezondheidsproblemen. Studies tonen dat mensen wel voldoende geïnformeerd zijn over gezond eten, maar toch vinden ze het moeilijk om hun levensstijl aan te passen.

Ook daar hebben we bij The School of Life aandacht voor: praktische levensvragen benaderen. Over hoe je van zelfkennis overgaat naar een ander gedrag, schreef ik een tekstje op deze blog. In de tekst leg ik ook uit waarom eten zo belangrijk voor mij is, en ook hoe ik er wel in geslaagd ben een andere levensstijl aan te nemen – wat niet vanzelfsprekend is. Vaak hebben we goede voornemens, maar kunnen we ons leven moeilijk veranderen.

Over eten sprak ik ook met filosoof Ignaas Devisch, in ‘Het Voordeel van de Twijfel‘. Samen koken we een lekkere lunch…

En in de column ‘De vrijheid in goed eten‘ (De Standaard) beschrijf ik hoe belangrijk het vrije oordeel is, en dan gaat het ook over kunnen kiezen hoe je eet.

Over vriendschap, toewijding en beperkingen aanvaarden

Een eerlijke filosofische en introspectieve post van Eric Schliesser, op zijn groepsblog (over filosofie, wetenschappen, kunst en politiek). Hij combineert Spinoza (onder meer vanuit ‘Door Spinoza’s lens’) en Seneca’s stoïcijnse filosofie.

Hoe moeilijk is het niet om een goede promotor te zijn voor doctoraatsstudenten, zeker als het temperament van de student heel erg verschilt van je eigen karakter? Je wilt het goede doen, maar botst op de beperkingen van anderen en van jezelf. Hoe ga je daar mee om. De moeite!

“On Being a PhD Supervisor (or Spinoza and Seneca on Equanimity)

Childhood is abundant in fruits, but infancy is sweeter [Fructuosior est adulescentia liberorum, sed infantia dulcior].–Seneca,Letter 9. Continue Reading ›

Recensie Spinoza-boek in ‘Trouw’, Peter Henk Steenhuis

Unknown

“Beeckman maakt haar pretentie waar: door Spinoza’s lens bekeken begrijp je meer van zijn wereld én van de onze.”    Uit ‘Trouw’  door Peter Henk Steenhuis

“Moeiteloos van Morsi naar Machiavelli”

Continue Reading ›

Levenskunst

Zijn, hebben, de ander

In deze tijd wordt succes vooral gemeten aan materialistisch gewin. Wie opgroeit, leert om zich met die maatstaf te vereenzelvigen.  Hoeveel en wat je hebt, vertelt iets over hoe goed het met je gaat. Niet gewoon in de zin dat je een minimum aan welvaart nodig zou hebben om voor jezelf te zorgen – met die gedachte is niets mis. Neen, materieel gewin lijkt iets mee te delen over hoe het werkelijk met je gaat. Alsof je iets wezenlijks verneemt. Alsof je dan weet of het lot je gunstig gezind is. Continue Reading ›