“De bondgenoot van de bedrieger”, column DS, 29 april 2021

“De saga rond Sihame El Kaou­akibi blijft duren. Hoe de kaarten juist liggen, moeten rechtbanken uitzoeken. Maar het staat vast dat El Kaouakibi veel vertrouwen en welwillendheid wist op te wekken bij politici, bedrijfsleiders en journalisten. Hoe was dat mogelijk? De Amerikaans-Russische Maria Konni­kova, doctor in de psychologie, schreef met The confidence game. The psychology of the con and why we fall for it every time (2016) een werk dat kan helpen om het fenomeen te begrijpen.

Waarom laat je je soms verleiden en oplichten? Omdat mensen erin slagen jouw vertrouwen te winnen. En ze geven­ je het gevoel dat ze je iets aan­bieden. In werkelijkheid verlies je. Wanneer je beseft wat er is gebeurd, is het te laat. En op dat moment ben je allicht niet geneigd om het bedrog aan de grote klok te hangen. Want als gedupeerde verlies je prestige: je bent blijkbaar niet zo alert en scherp als je wilt lijken. De stilte van de benadeelden verklaart deels waarom bedrog langere tijd kan doorgaan. Het is opmerkelijk, maar niet verrassend, dat interne klokkenluiders en leden van de raad van bestuur van Let’s Go Urban het geknoei naar buiten brachten, en niet de gedupeerde bedrijfsleiders, politici of journalisten, die gewillig meestapten in haar verhaal.

Dit is een ander aspect: oplichters vertellen overtuigende, emotionele ­persoonlijke verhalen. Die beïnvloeden ­iemands oordeel sterker dan formele, rationele feiten. Als een feit aannemelijk klinkt, wil je het nog bewezen zien. Als een verhaal aannemelijk klinkt, geloof je dat het waar is, aldus Konnikova. In dat mooie verhaal van de oplichter mag je meedoen, ook jij kunt er deel van worden. Die uitnodiging verhoogt de indruk dat je vrijwillig en zonder druk hebt toegehapt.

De tijdgeest bepaalt gedeeltelijk welke­ verhaalformules goed werken. Je bent geneigd je met iemand te associëren omdat die weerspiegelt hoe je bent, hoe je wilt zijn of hoe je wilt lijken. Wat dat precies inhoudt, kan verschillen. Een slachtoffer van Bernie Madoffs ­piramidespel vertelde dat diens afkomst, connecties en reputatie vertrouwen wekten, omdat hij zo graag tot ­Madoffs leefwereld wilde behoren. El Kaouakibi’s projecten hadden een ­andere aantrekkingskracht. Als je met haar samenwerkte, participeerde je aan een ideaal van ‘empowerment’ en verantwoordelijkheid, aan de strijd tegen racisme en discriminatie. Haar magische kracht van selfmade ondernemer straalde ook op jou af.

Dat alles heeft nog meer effect wanneer je jezelf overschat. Bijvoorbeeld wanneer je vindt dat je wel recht hebt op een gelukje. Konnikova illustreert die neiging tot zelfoverschatting met de bizarre zwaktes die mensen van zichzelf kunnen toegeven (en die ook in gewone interviews opduiken): mensen noemen zichzelf te perfectionistisch, te open, te vertrouwend. Wat betekent dat ze bij zichzelf vooral kwaliteiten zien.

Waarom zou je dan niet het geluk hebben dat iemand je de buitengewone gelegenheid biedt, waar je al zo lang op wacht? Daar ga je het best snel in mee, want er zijn nog geïnteresseerden. Zo val je voor de pitch van de oplich­ter. 

Zodra je intekent, word je selectiever in de informatie die je wil erkennen. Hoe hoger de inzet, hoe minder je geneigd­ bent tot strenge controle. Je wordt, bizar genoeg, de bondgenoot van de bedrieger: ook jij wil dat het mooie verhaal verdergaat.

Overmoed en zelfoverschatting zijn de instrumenten waarmee de con-artist tewerkgaat. Diezelfde kenmerken worden de bedrieger vroeg of laat fataal. Maar veel schuldinzicht hebben de ­daders in Konnikova’s verhalen doorgaans niet. Ze betreuren vooral dat ze betrapt werden.

Konnikova behandelt geen politieke affaires. Dit is een apart aspect van El Kaouakibi’s zaak. Maar duidelijk is dat het politieke bestel structuren heeft om oplichting moeilijker te maken. Op voorwaarde dat politici daar gebruik van maken. Commissies, administraties en audits dienen precies om de kracht van één verhaal te ontmijnen en de realiteit te laten spreken. Vriendjespolitiek is alleen al daarom een slecht idee: oplichters opereren makkelijker wanneer persoonlijke contacten volstaan om middelen te krijgen.

Je kunt als politicus pech inroepen omdat je de foute mensen hebt ontmoet. Maar het is geen pech meer wanneer je de controlemechanismes hebt helpen te omzeilen. ‘Je moet niet het slachtoffer uithangen, maar je verantwoordelijkheid nemen.’ Wat klonk die boodschap goed toen El Kaouakibi ze verkondigde.”

Deze column verscheen in De Standaard op 29 april 2021.

Reacties op de column ‘Apartheid in België ?’ DS 27 april 2015

De column ‘Apartheid in België ? (27/04) wekte wel enige reacties los. Ik schreef de tekst zelf als antwoord op een interview met Bert Anciaux voor Knack, waarin hij beweert dat we in België apartheid hebben ingevoerd zoals in Zuid-Afrika. Die uitspraak is trouwens niet de enige vreemde stelling in dat artikel.

Een reactie kwam van Bert Anciaux zelf in Knack (29/04). Onze voormalige minister van cultuur schrijft over een ‘hegemonie van politiek geïdealiseerde blanke cultuur‘.

Walter Zinzen schreef dat er toch een ‘parfum van apartheid’ rondzweeft in zijn ‘Hoezo, geen apartheid ?’ (DS, 29/04). Zinzen verwees naar een interview  (DS, 27/04) met geslaagde zakenvrouw en inspirerend voorbeeld Sihame El Kaouakibi, die over haar jeugd vertelt.

Maar Zinzen geeft een onbegrijpelijke interpretatie van Kaouakibi’s verhaal, aldus Jan Denys in DS Avond (29/04). Zij is juist het bewijs dat we geen apartheid kennen, en haar succesverhaal is ook niet het enige.

Op de begripsrelativering van Zinzen reageerde Ludo Abicht (DS, 30/04) met het kritische stuk ‘ook retorische vragen verdienen een antwoord‘.

De reactie van Jan Denys verscheen in DS Avond, en is misschien niet makkelijk te vinden. Vandaar dat ik deze tekst hier even weergeef. (Voor de andere reacties: klik telkens op de link).

“De hoop van Sihame

Maandag verscheen in de krant het hartverwarmende portret van Sihame El Kaouakibi, de dochter van twee Berbers die vijfenveertig jaar geleden hun vaderland verlieten (DS 27 april) . Intussen is ze uitgegroeid tot een rolmodel inzake succesvolle integratie van onze allochtone medeburgers.

Sihame is jong, dynamisch, aantrekkelijk, allochtoon, vrouw en ondernemer. Een onweerstaanbare mix. In haar verhaal is er aandacht voor racisme en discriminatie, maar de nadruk ligt op dromen najagen en talenten ontwikkelen. En passie uiteraard, veel passie. Bijna terloops heeft ze het over de turnkring waar verschillende bevolkingsgroepen elkaar ontmoetten en waar haar emancipatie wellicht begonnen is.
De ouders van Sihame kwamen indertijd naar ons land, niet omdat hier apartheid heerst, maar omdat ze hoopten betere levensomstandigheden aan te treffen, vooral voor de kinderen.

Dat was exact ook de boodschap van Tinneke Beeckman in haar column (DS 27 april). Ze verzette zich tegen Bert Anciaux’ boodschap dat in België een vorm van apartheid heerst. Terecht stelt Beeckman dat door zo’n stelling elk debat over waarom bepaalde groepen in dit land minder succesvol zijn dan andere in de kiem wordt gesmoord. Dat zoiets niet onschuldig is, bewijst de huidige staat van dit debat in dit land. Continue Reading ›

Boekvoorstelling – ‘Dames met Pit’, red. Edith Vervliet

ae098aa5-ab4b-466a-8cf9-32440fbe647c Enkele maanden geleden werd ik geïnterviewd door Edith Vervliet voor het boek ‘Dames met Pit. En zoveel meer…‘ (Pelckmans). Ze vroeg me naar mijn professionele ervaringen, mijn motivaties, mijn expertise en doelstellingen. En hoe zie ik de rol van de filosofie evolueren in onze samenleving?

Nu wordt het boek voorgesteld, op 15 oktober 2014, om 19.00 u in Brussel.

 

“Over competenties, expertise, engagement, stereotypen en fabeltjes… ‘Hard werken verslaat talent als talent niet hard werkt’, liet Sabine Appelmans zich onlangs ontvallen. Een gouden raad die ook naar voren kwam tijdens de gesprekken die Edith Vervliet had met twintig Dames met Pit die in het gelijknamige boek worden geportretteerd. Allen zijn beroepshalve druk bezette vrouwen.

Dames om ‘u’ tegen te zeggen, met bijzondere verdiensten. De enen al met een grotere visibiliteit dan de anderen. Een aantal van deze vrouwen laten we aan het woord tijdens de causerie die we ter gelegenheid van het verschijnen van het boek organiseren op woensdagavond 15 oktober in Brussel.

Vanaf 19.00 uur welkom om te komen luisteren naar Marijke Seresia (fotografe), Mieke Van Hecke (voormalig directeur-generaal VSKO), Catherine De Bolle (commissaris-generaal Federale politie), Tinneke Beeckman (filosofe) en auteur Edith Vervliet. Presentatrice en radiostem Christina Van Geel polst hen naar hun carrière en maatschappelijk engagement, leiderschapskwaliteiten, persoonlijke organisatie … Continue Reading ›