“Rebel met Rede”, column DS op 16 feb. 2017

images“Was Socrates een rebel? De Athener (469-399 vC) fungeerde als de rebel bij uitstek in de eerste aflevering van de nieuwe Canvas-reeks ‘Made in Europe’ met Dimitri Verhulst. De reeks is gebaseerd op het schitterende, gelijknamige boek van Pieter Steinz.

De wijsgeer was inderdaad een rebel, wanneer rebel betekent dat je je eigenzinnig gedraagt, en zonder compromissen je eigen weg volgt. Socrates drukte zijn stempel op de filosofie als kritisch denken, als diepgravende eigenzinnigheid, als eindeloze nieuwsgierigheid. Een filosoof legt zich niet neer bij de ‘doxa’, de heersende opinie, en wijkt niet voor kritiek of tegenstand.

unknown-2Maar Socrates is geen echte politieke opstandeling: hij volgt de wetten van het Atheense volk, zelfs al keurt hij die wetten af.

Als persoon is hij een enigma. Hij noteert nooit een woord, maar verschijnt in dialogen van andere auteurs, waarvan Plato de belangrijkste is (naast Xenophon en Aristophanes).

Het orakel van Delphi noemt hem de meest wijze van alle mensen, aangezien hij weet dat hij niets weet. Rond deze onwetendheid bestaat echter de nodige verwarring: dat Socrates een soort relativist zou zijn, een twijfelaar, die meent dat de ander ook gelijk kan hebben. Dat klopt niet. Vanuit een ironische houding doet de filosoof namelijk alsof hij alleen naar anderen wil luisteren. Maar in de dialogen weet hij heel goed waar hij naartoe wil, en gaat hij wel degelijk op zoek naar waarheid.

unknown-1Uiteindelijk wordt hij aangeklaagd voor goddeloosheid en het bederven van de jeugd. De rechtszaak is een schijnproces, opgezet door demagogen, die Socrates als politieke tegenstander willen uitschakelen. Socrates bepleit zijn vrijspraak in de legendarische ‘Apologie’. Tevergeefs. Dan doet de veroordeelde iets opmerkelijks: hij weigert vrijwillig in ballingschap te gaan, en verkiest de gifbeker te drinken. In de cel overlegt hij met zijn rijke vriend Crito, die een vluchtroute plande. Socrates meent echter dat hij geen keuze heeft: het is niet juist om iemand onrechtvaardig te behandelen, zelfs wanneer die persoon jou onrechtvaardig heeft bejegend. Meer nog, tussen burgers en de regering bestaat een soort sociaal contract dat je moet naleven. Vanuit deze loyauteit had Socrates meermaals in de oorlogen tegen Sparta gevochten. Hij had zich onderscheiden door zijn medesoldaten heldhaftig te redden.

Vandaag de dag krijgt rebelsheid heel andere betekenissen. Als verzet tegen het ‘systeem’, eventueel op gewelddadige wijze. Dit is Socrates helemaal vreemd. De zachtere vorm van rebelsheid behelst vaak een soort schijnverzet, omdat verzet een succesvol commercieel product is geworden. Volgens literair criticus Terry Eagleton gaat de rebelse kunstopvatting, die gebaseerd is op speelsheid, ironie, onvatbaarheid en een brutale esthetiek van schok en afschuw, perfect samen met consumentisme. En alles wat de revolte incarneert, wordt in het mondiale kapitalisme opgenomen als nieuwe koopwaar. Neem bijvoorbeeld het witte Guy Fawkes-masker van de groep Anonymous, het internationaal collectief van hackers.

Zelfs de gedachte aan verzet verkoopt uitstekend: rebelsheid is al jaren een van de beste marketingtrucs. Topsporters en rappers zwemmen schijnbaar tegen de stroom in, terwijl ze eigenlijk het uithangbord van multinationals zijn geworden. Continue Reading ›

Internationale Spinozalens, denkers bekendgemaakt op 24 nov 2015

UnknownOp 24 november, de verjaardag van Spinoza (24.11. 1632), heeft de organisatie van de Internationale Spinozalens zowel de dode als de levende denker bekend gemaakt in de Ambtswoning van de burgemeester van Amsterdam.

Het thema is ‘de buitenstaander’. De Dode Denker is Hannah Arendt. En de levende denker is Kwame Anthony Appiah.

Juryleden: Nelleke Noordervliet, Stephan Sanders, Beate Roessler, Paul van Tongeren en Tinneke Beeckman.

De Stichting Internationale Spinozaprijs wil de erfenis van Spinoza levendig houden – met redelijkheid, vrijheid en tolerantie als centrale waarden. Ze wil de traditie van kritische en creatieve denkers eren door een prijs toe te kennen aan een internationale denker die een belangrijke bijdrage levert aan denken over ethiek en maatschappij.

Elke twee jaar wordt een thema gekozen. Het vorige thema was ‘goed en kwaad in de 21ste eeuw’. Aan dat thema is in een eerste jaar een dode denker verbonden, het jaar nadien komt een levende denker hierover spreken. Telkens wordt de viering georganiseerd rond de geboortedag van Spinoza op 24 november.

Unknown-1

K. A. Appiah

De laureaat krijgt de Spinozalens-onderscheiding: een sculptuur, een bedrag van 10.000 euro en een speciale uitgave bij Boom. Dus volgend jaar kunnen we Kwame Anthony Appiah verwelkomen en feliciteren. Dan verschijnt ook een bijzonder bijdrage van zijn werk bij Uitgeverij Boom te Amsterdam.

Over Hannah Arendt, en het thema de buitenstaander verschijnt een lesbrief die beschikbaar is voor jongeren uit het middelbaar onderwijs. Hier volgt de toelichting over Arendt:

H. Arendt

H. Arendt

“Wanneer Hannah Arendt in 1906 wordt geboren, voorspelt weinig dat ze een rebelse, eigenzinnige denker zou worden, voor wie wereldvervreemding en thuisloosheid belangrijke thema’s zijn. Arendt is het geprivilegieerde kind van welgestelde, geassimileerde Joden in Duitsland. Ze heeft talent voor klassieke talen en filosofie, en volgt les bij Martin Heidegger en Karl Jaspers.

Tijdens de jaren ’20 wordt haar Joodse achtergrond echter een dringende actualiteit: de opkomst van nationaalsocialisme en het bijhorende antisemitisme dwingt Arendt over haar identiteit na te denken. Deze worsteling leidt tot haar experimentele biografie over de Duits-Joodse schrijfster Rahel Varnhagen (1771-1833). Zij hield intellectuele salons aan het begin van de negentiende eeuw. Arendt noemt Varnhagen een ‘innige vriendin, al is ze ongeveer honderd jaar dood’.

Continue Reading ›

Interview met Susan Neiman, lezing – Nacht van de Filosofie

neimanGisteren was er de ‘Nacht Van de Filosofie‘ in Amsterdam, met veel lezingen, gesprekken en interviews.

Wouter Kusters won de Socrates Wisselbeker, voor zijn ‘Filosofie van de Waanzin’.

En ik interviewde Amerikaanse filosofe Susan Neiman, over haar laatste boek ‘Why Grow up?’, over de economische inzichten van Thomas Piketty, het conservatisme van John Gray, het diepe schuldgevoel van Europa, en het belang van de Verlichting. Voor filosofie is de kunst van het gesprek heel belangrijk. En ik eerlijk gezegd vind ik interviewen heel fijn – het gesprek met deze topfilosofe was aangenaam en stimulerend tegelijk.

“Nacht van de Filosofie”, in Amsterdam, vrijdag 17 april 2015

De ‘Nacht van de Filosofie‘ in Amsterdam wordt gehouden op vrijdagavond 17 april 2015 in Pakhuis de Zwijger, Amsterdam, Piet Heinkade 179.

Het thema is ongelijkheid, en er zijn zeer uiteenlopende sprekers, zoals Hans Achterhuis, Daan Roovers, Rutger Bregman, Marli Huijer (zopas ‘Denker des Vaderlands’ geworden, na René Gude en Hans Achterhuis), Simone Van Saarloos en vele anderen.

Het hele programma is binnenkort beschikbaar.

Ik zal er een korte lezing geven over Olympe de Gouges (1748-1793), een Franse revolutionaire schrijfster en activiste.

En ik interview die avond de Amerikaanse filosofe Susan Neiman over ‘The civic challenge of idealism‘. Zij won in 2014 de Internationale Spinozalensprijs, schreef essays over de hedendaagse cultuur, geïnspireerd door Kant, Rousseau ea.

Meer info volgt later…

‘De hemel verdienen’, column DS, 15 dec 2014

“In de weekendkrant stond een lezenswaardig interview met ex-jihadist Elias T. (DS 13 december). Hij sloot zich aan bij radicale fundamentalisten en vertrok naar Syrië om Assad te bestrijden. Hij was goed opgeleid en had een goede job. Zijn verhaal staat haaks op het beeld van de laagopgeleide, werkloze moslimjongen zonder perspectief, die ten prooi valt aan fundamentalisme.
Elias T. is geen uitzondering: veel ‘wereldberoemde’ jihadi’s zijn hoogopgeleid en welvarend. Volgens de antropoloog Scott Atran is de kans op jihadisme veel groter bij idealistische moslims dan onder gemarginaliseerden en bezitslozen.

Nochtans worden frustratie, discriminatie, werkloosheid en gebrek aan perspectief systematisch geduid als de voedingsbodem van het jihadi-fundamentalisme. Elias T. toont hoe eenzijdig die verklaringen zijn.

Wie over fundamentalisme in het Westen nadenkt, heeft nog andere vragen. Continue Reading ›

Laudatio voor Susan Neiman door Frank Vandenbroucke

850A2470

Susan Neiman ontvangt de prijs uit handen van burgemeester Jozias Van Aartsen, onder goedkeurend oog van juryvoorzitter Frank Vandenbroucke.

Voor de uitreiking van de Internationale Spinozalens aan Amerikaanse filosofe Susan Neiman sprak juryvoorzitter Frank Vandenbroucke vorige maandag deze laudatio uit.

“What is the meaning of good and evil in the 21st century, and what is the role of ideals in politics? By selecting Immanuel Kant as the ‘dead philosopher’ and Susan Neiman as the ‘living philosopher’ for the International Spinoza Award 2013-1014, the jury did not hesitate to put these questions – on good and evil and on political ideals – center stage in our deliberations and in the public debate we call for. Obviously, if there is one thing Susan Neiman’s whole oeuvre convincingly shows, starting from her 1994 book on The Unity of Reason: Rereading Kant, it is that Kant’s philosophy is far from ‘dead’, on the contrary.

Continue Reading ›

Morgen krijgt Susan Neiman de ‘Internationale Spinozalens’ in Den Haag

Uitnodiging 2014 buitenOp maandag 24 november krijgt Susan Neiman de Internationale Spinozalens-prijs in Den Haag. Dan wordt ook haar nieuwe essaybundel voorgesteld: ‘Afgezien van de feiten, Boom, Amsterdam. Neimans boek ‘Waarom zou je volwassen worden?’ ligt ondertussen ook in de boekhandel.

Over de bundel ‘Afgezien van de feiten’:

‘Wat is het kwaad en hoe moeten we het tegengaan? Wat beweegt mensen tot moreel handelen? Waarom is er een grote kloof tussen hoe de wereld zou moeten zijn en hoe ze werkelijk is? In haar werk herneemt Susan Neiman deze belangrijke vragen. Het zijn oude vragen, die we moeten blijven stellen in een wereld waarin een religieus gefundeerde ethiek steeds wankeler wordt. Continue Reading ›