Afscheid van Wilfried Martens, maar zonder nostalgie – Column DS

“Bij het plechtige afscheid van een overledene hoort een mooie grafrede. Maar het overlijden van Wilfried Martens is ook het symbolische einde van een tijdperk. En daar hoort vooral opluchting bij.

Wilfried Martens heeft talloze verdiensten: hij leefde voor de politiek met een bijna grenzeloze toewijding. Afkomstig uit een eenvoudig gezin, werd hij op eigen verdienste premier van dit land. En na zijn lange politieke carrière hield hij de lucratieve bedrijfswereld op afstand. In tegenstelling tot andere oud-politici gebruikte hij zijn positie als verkozene door het volk niet om in ijltempo meer geld te verdienen dan dat gewone volk ooit bij elkaar zou krijgen. Dat strekt hem tot eer.

Toch is nostalgie naar Martens’ periode overbodig: de jaren ’80 waren politiek zeer instabiele jaren. De ene regering na de andere viel, maar telkens bleef Martens’ CVP de onvermijdelijke coalitiepartner. Verzuiling, alleen in het Italiaanse vertaalbaar (als  lottizzazione), maakte elk aspect van de burgerlijke samenleving voorwerp van partijpolitieke verdeelsleutels. De Belgische situatie leek een beetje op de Italiaanse, waarin christendemocraat Andreotti , bijgenaamd ‘Il Divo’ de hoofdrol speelde. In België was de Franstalige socialist Guy Spitaels op dat moment ‘Dieu’. Het was een tijd van corruptieschandalen, grijze partijfinanciering en problemen bij Justitie (De Bende van Nijvel, de politieoorlog). Ironisch genoeg kwam aan de politieke instabiliteit pas een einde toen een rechtse, separatistische partij doorbrak: in Italië werd dat de Lega Nord, in België het Vlaams Blok.

Met Martens verdwijnt ook een symbool van een bepaalde politieke cultuur. Hij keurde de plaatsing van kernwapens goed, in een dol nucleair opbod van de Amerikaanse regering onder president Reagan. De vredesbeweging mobiliseerde. Gigantische betogingen in Brussel mochten niet baten. Vreemd genoeg gebeurde die plaatsing slechts enkele jaren voor de val van de Sovjet-Unie. Was er dan wel een reële dreiging vanwege die Sovjet-Unie? Nu is de koude oorlog al lang voorbij, maar het nucleaire arsenaal ligt nog steeds opgestapeld in Belgische kazernes. In die periode ontbrak het de Belgische regering wel eens aan moed. Het was ondenkbaar dat Martens zou doen wat Guy Verhofstadt in 2003 bij de oorlog in Irak wel deed: ‘neen’ zeggen tegen de Amerikaanse buitenlandse politiek, gebaseerd op imperialistisch eigenbelang.

Martens stond bekend om zijn gezwollen retoriek. Hij leek niet in staat een politieke kwestie helder te bespreken. Maar dat was wellicht geen persoonlijk gebrek. In zijn laatste gesprekken met Klara-journalist Jean-Pierre Rondas geeft Martens wel een glasheldere analyse van België. Zijn stijl als premier paste echter perfect bij het pacificatiemodel: een waak-en zorgzame elite streeft naar het behoud van het systeem. Daartoe sluit ze uitgewerkte akkoorden achter gesloten deuren,  zoals in het afgelegen dorpje Poupehan.

Welke uiteenlopende visie partijen voor verkiezingen ook hebben, zodra deelname aan de macht lonkt, stelt die elite alles in het werk om het bedreigde machtsevenwicht te herstellen:  weinig transparante afspraken worden met behulp van de verzuiling geïmplementeerd.  De burger hoeft niet alles te begrijpen, want de elite kiest voor de ‘best mogelijke’ politiek. En alle partners verdedigen die oplossing. Maar in België liep het met die verdediging wel eens mis. De populariteit van José Happart, bijvoorbeeld, was gebaseerd op zijn weigering om federale compromissen over Voeren te aanvaarden.

Martens liet dan vaak betijen, zelfs wanneer koning Boudewijn Happart in het geheim langs de autoweg ontmoette. Of er bij verkiezingen dan nog van een ‘democratische wilsvorming’ sprake kan zijn, leek in België toen geen politieke prioriteit. En nu dan? Het pacificatiemodel werd na een aantal staatshervormingen in de Grondwet vastgelegd. De behoudsgezinde krachten zijn nog steeds sterk, al zijn de zuilen afgebrokkeld. Maar de jaren ‘80 komen nooit meer terug.”

Deze column verscheen in De Standaard van 21 oktober 2013. De staatsbegrafenis van Martens vond plaats op zaterdag 19 oktober.

Il Divo‘ is de film van Paolo Sorrentino, over Andreotti.

Over de problematische aard van politieke conflicten in België schreef ik vroeger een tekst: er zijn goede en slechte conflicten.

Andere teksten over Martens: door Rik Van Cauwelaert in De Tijd, Luc Huyse in De Standaard. Een ander kritisch essay stond in De Morgen, door Vincent Scheltiens. Hendrik Vuye belicht de staatshervormingen onder Martens voor Doorbraak. Veel aandacht ging naar Martens derde huwelijk met Miet Smet, maar die commentaren heb ik niet opgenomen.

4 Comments

  1. Mark Behets

    Ik heb moeite met de logica die in bovenstaand stuk gehanteerd wordt:
    – vergeleken met vandaag is het makkelijk om kritiek te uiten op de periode Martens. Is het niet eerlijker om de periode Martens te vergelijken met de 10 jaren er voor? Dan zie ik een vooruitgang.
    – in plaats van in vraag te stellen of de kernraketten nodig waren gezien de ineenstorting van de USSR kort daarna, kan men zich evengoed afvragen of de plaatsing van de kernraketten deze ineenstorting niet veroorzaakt heeft.

    • Tinneke Beeckman

      Wel, na de lofbetuigingen van de afgelopen dagen, mocht een kritische noot over de periode Martens wel, dacht ik. En ik denk ook niet dat de Sovjet-Unie instortte door Reagans Star Wars programma, met de nucleaire wapens in West-Europa. Is het niet-functionerende communisme daarvan niet de oorzaak?

      • Mark Behets

        Uiteraard mag een kritische noot. Dat is ook niet waartegen ik reageer. Het gaat erom of de kritiek voldoende kan onderbouwd worden. En de dieperliggende oorzaak van de val van de USSR is zonder twijfel het falen van het communistisch systeem, maar ben je zeker dat Reagans politiek de -onverwachte- val niet versneld heeft?

  2. Tinneke Beeckman

    @ Mark B. Als die anti-Sovjet politiek ook impliceert dat er kernwapens in overbevolkt gebied worden geïnstalleerd, heb ik daar vragen bij. Zelfs al zou het iets versneld hebben. In dezelfde periode trainden de Amerikanen trouwens de Taliban, opdat ze tegen de Sovjet-Unie zouden strijden. Wat ze deden. Alleen keerden ze zich daarna tegen Amerika, en kunnen de Amerikanen nu miljarden investeren in het bestrijden van krachten die ze zelf mee opgeleid hebben. Dus ja, ik heb serieuze twijfels bij de vooruitziende blik van Reagans buitenlands beleid. En van een aantal Amerikaanse presidenten na hem.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s