“Terreur vraagt inzet tegen verdeeldheid”, een jaar na 22/03, De Tijd, 18 maart 2017

Een jaar na de aanslagen herdenken Brussel en Zaventem de terreuraanslagen van 22 maart. Elke herdenking is een evenement, een rituele verbinding van alle burgers rond een gedeelde herinnering, in dit geval aan een gruwelijke gebeurtenis. Dat helpt om de wonden te helen, elkaar te steunen en de toekomst verenigd tegemoet te zien. Deze solidariteit wordt versterkt door moedige getuigenissen en inspirerende oproepen.

Zo bereikte het videobericht, ‘Jihad van liefde’ van Mohamed El Bachiri, al miljoenen mensen. Na de dood van zijn echtgenote Loubna bracht El Bachiri een ontroerend pleidooi voor medemenselijkheid. Hij liet zijn hoopvolle boodschap ook optekenen door David van Reybrouck in een pas verschenen boekje, opdat alle mensen, in het bijzonder jongeren, zijn boodschap zouden meepikken. Dit verhaal is enorm bemoedigend: wanneer verbondenheid, openheid en vastberadenheid de angst overwinnen, dan hebben terroristen hun strijd al deels verloren, ondanks de pijn, de wanhoop en het verdriet van de slachtoffers.

Schaamte 

Deze herdenking brengt echter ook een diep gevoel van schaamte over de jarenlange loochening van fundamentele samenlevingsproblemen. Enkele dagen na de aanslag beschreef Béatrice Delvaux deze schaamte in een aangrijpende brief aan haar kind. Daarin verontschuldigde ze zich voor haar jarenlange blindheid. Ze had geloofd in een wereld met onbeperkte mogelijkheden, waarin haat en geweld tot het verleden behoorden. Ze dacht dat de langzaam voortschrijdende strijd voor vrijheid en gelijkheid definitief voorbij was. Nooit meer oorlog en geweld: het leek jarenlang niet alleen een slogan of een ideaal, maar een feit.

De aanslag leek een ommekeer teweeg te brengen. Maar het open debat over de situatie in Brussel ligt moeilijker. De Molenbeekse schepen voor Groen, Annalisa Gadaleta, kwam eind november 2016 hevig onder vuur te liggen voor haar kritische boek, Entretien à Molenbeek, la dérive fondamentaliste du quartier le plus redouté d’Europe. Nochtans zouden alle partijen ondertussen de problemen moeten erkennen.

Breder bekeken, werd België die dag bikkelhard geconfronteerd met een negatieve zijde van globalisering: veiligheid is een internationale kwestie geworden. Het acute gevoel van dreiging is voorlopig wel verdwenen. Maar wat met de terugkerende Syriëstrijders, die wrede oorlogservaringen hebben opgedaan? Wat met de haters van het westen die niet meer vertrekken? Nu IS het militair moeilijk heeft, dreigt de strijd zich meer naar Europa te verplaatsen.

De aanslagen markeren dus een blijvende verandering: het is twijfelachtig of de wereld van voor 22 maart nog terugkeert. Dat vraagt een grondige reflectie over de gepaste levenshouding.

Terreur confronteert de samenleving met een ongemakkelijk gegeven: het onverwachte. Mensen controleren niet alles wat er gebeurt, en soms veroorzaken mensen zelf die onvoorziene omstandigheden. Dat lijkt niet meer van deze tijd: de moderne samenleving is er in geslaagd om risico’s zoveel mogelijk te beperken en om voorspelbaarheid te vergroten.

Daadkrachtig

Ten tweede vraagt terreur een grote inzet tegen verdeeldheid.  Maar verbinden betekent niet zwijgen, wegkijken of kritiekloos aanvaarden, integendeel. Samenhorigheid vereist heldere keuzes en daadkracht. Daadkracht betekent kordaat en eenduidig optreden wanneer het nodig is. Het is het omgekeerde van een conflict-vermijdende houding. Helaas was dit jarenlang de regel: het was ‘cool’ om zich op geen elke grote overtuiging te laten neerpinnen, om steevast ironisch en luchtig uit de hoek te komen, om zelfs van de meest groteske visie nog het lichtpunt te zien. Met die houding komt niemand vandaag nog verder. Teveel groepen, partijen en zelfs leiders sturen aan op conflicten. Luister bijvoorbeeld naar Erdogans recente veroordelingen aan het adres van Nederland. Terwijl hij in eigen land de democratie afschaft en Turkse genocide op Armeniërs in 1915 ontkent, beschuldigt Erdogan Nederland volslagen onterecht van massamoorden in Bosnië. Erdogans retoriek is niets minder dan een nieuwe manier van politieke oorlogsvoering, en de inzet is hoog: door zijn luide aanvallen op een Westerse democratie probeert Erdogan zijn eigen autoritaire regime te legitimeren.  

Vanuit Rusland doet Poetin regelmatig hetzelfde. Dan volstaan sussende woorden niet; daadkrachtig reageren wordt noodzakelijk. Dat brengt mensen ook samen, zoals bleek toen Nederlandse premier Rutte zich niet door Erdogans strategie liet intimideren. Zelfs Europa kwam sterker verenigd uit de controverse.

Ten derde is het belangrijk om angst om te zetten in alertheid. Angst op zich veroordelen, heeft geen zin. Mensen hebben het volste recht om angst te voelen in een wereld die zo snel verandert. Maar angst verlamt. Het is tegelijkertijd een machtig wapen, in handen van terroristen, maar ook in handen van de overheid. Angst op zich helpt dus niemand vooruit; alertheid daarentegen kan veel onheil voorkomen.

Herdenkingen proberen de herinneringen aan de traumatische gebeurtenissen een plaats te geven. Deze opdracht tot herinneren, verplicht ook tot reflectie over een verbindende, daadkrachtige en alerte houding in de toekomst.”

Deze tekst verscheen in De Tijd, op zaterdag 18 maart 2017.

‘De koffer’ – Zomerreeks De Tijd, 20 aug 2016

Fotografe Siska Vandecasteele vroeg me of ik vijf objecten kon kiezen, die ik in mijn koffer zou stoppen mocht ik vertrekken.

Voor de reeks ‘De Koffer‘ in De Tijd bezocht Siska Vandecasteele ook schrijfster Lize Spit,  presentatrice Britt Van Marsenille, bokser Delphine Persoons, muzikant Bent Van Looy, politicus  Raoul Hedebouw, actrice An Miller en architect Stéphane Beel.

tinnekebeeckman
Mijn filosofisch dagboek. In dit schriftje staan dingen die ik denk en meemaak. Ideeën voor boeken en columns ook. Ik neem het niet overal mee naartoe, meestal ligt het gewoon thuis. Er staan veel ingevingen van het moment in. Ik vind het interessant om te zien hoe ik op bepaalde momenten naar bepaalde dingen kijk. Schrijven is ook een afstand creëren en iets achter jou te laten. Een nieuwe verhouding maken tussen gedachten.

Dit romantische kaartje. Ik kreeg het van mijn vriend toen we nog niet samen waren. Het komt uit het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston, een van mijn favoriete musea. Ik bracht heel veel tijd door in Boston en vond het treffend dat hij net vanuit dat museum en die stad – zonder dat ik hem over mijn zwak voor Boston had verteld – dit kaartje opstuurde.

Een foto van toen ik drie was. Mijn vader maakte het beeld in Griekenland. Mijn moeder en ik zitten op dezelfde manier. Ik vind het een esthetisch beeld. En een mooie herinnering.

Een gipsen replica van een beeld uit het Parthenon. Het is een souvenir van een reis met mijn ouders en mijn broer. Ik was toen 16. Dit stuk van 6 kilo moest absoluut mee op het vliegtuig. Het is de rouwende Athena, ze treurt om de doden die gevallen zijn in de Peloponnesische Oorlog. Het is vrouwelijk en krachtig, droef maar sereen.

De oorbellen van mijn moeder. Ze droeg ze heel vaak. Voor mij symboliseren ze haar elegantie. Ik vond die hangertjes altijd al mooi. Hoe het licht in de granaat speelt, magisch. Ik stop ze in mijn koffer voor de vrouwelijkheid en de sensualiteit, anders is het allemaal in het hoofd. De filosofie wordt vaak als iets abstracts gezien, maar ze is ook heel erg verbonden met alles in het leven.”

‘The enemy within’, De Tijd, 23 maart 2016

Unknown-3Na de verschrikkelijke aanslagen in Zaventem en Brussel op 22 maart, vroeg De Tijd me hoe een samenleving best omgaat met het gevoel dat een vijand aanwezig is, vroeg de krant De Tijd.

“Terroristen willen angst en verwarring zaaien, gevoelens van onmacht verspreiden, en haat tussen mensen aanwakkeren. Zo’n aanslag heeft een enorme impact, omdat gevoelens aanstekelijk werken: angst en verontwaardiging verspreiden zich makkelijk, en haat roept haat op. Dan geldt de aanmaning om het hoofd koel te houden, en je leven ongestoord verder te zetten. Juist omdat angst verlammend werkt, en maakt dat je je afsluit voor de wereld. Tegen de opzet van terroristen in, mag de samenleving juist niet in moslims versus niet-moslims worden opgedeeld.

Solidariteit met de moedige mensen die op het terrein hun werk doen, is erg belangrijk. Met de hulpverleners, de politie- en ordediensten tijdens en vlak na zo’n aanslag, maar ook met hen die in het duister en vaak anoniem zich inzetten.

Nadia Remadna

Nadia Remadna

Ik denk bijvoorbeeld aan Nadia Remadna, een Frans-Algerijnse sociale werkster die in een banlieue in Seine-Saint-Denis woont. Ze schreef het boek ‘Comment j’ai sauvé mes enfants’, over haar harde strijd om haar zonen – en andere jongeren – uit de klauwen van radicale haatpredikers te houden. Ze richtte daartoe ‘La Brigade des Mères’ op, een collectief van moeders tegen geweld. Vroeger, zegt ze, vreesden we dat onze kinderen in de criminaliteit zouden belanden. Vandaag vrezen we dat ze terrorist worden. Remadna heeft haar kinderen met moeite gered van de radicalisering. Ze wil met haar organisatie concrete noodsituaties oplossen: uitgesloten jongeren, mishandelde vrouwen, concreet helpen.

Remadna voert een strijd tegen antisemitisme, racisme, radicalisering, maar ook tegen clientelisme. Ze getuigt over een toenemend racisme tussen minderheidsgroepen, waarbij leden van verschillende gemeenschappen als bendes tegenover elkaar staan. De belangrijkste taak omschrijft ze als ‘apaisement’: vrede brengen, opkomen tegen de haat. Maar die opdracht is niet makkelijk. Remadna vindt dat de slachtoffercultuur de haat juist doet toenemen, want ze zet groepen mensen tegen elkaar op. Ongetwijfeld voeren heel wat vrouwen en mannen een gelijkaardige strijd. Al wie zich welwillend inzet om de tegenstellingen in de samenleving te verkleinen, verdient openlijke steun. Continue Reading ›

“We moeten af van slechte groei”, De Tijd, 18 augustus 2015

UnknownDeze column verscheen in de zomerreeks van De Tijd, ‘Wat mag de prullenmand in?’

“Wat moet weg? De idee dat economische groei per definitie goed is, of erger nog: dat alleen financiële of economische groei een graadmeter zijn voor succes. Wat komt in de plaats? Een constructieve visie op groei, die niet ten koste gaat van volgende generaties.

Leven is groei. Een kind zien opgroeien is wonderlijk. Een tuin aanleggen, bomen en planten zien groeien is betoverend. Het heeft dus geen zin om elke vorm van groei overboord te gooien. Maar er is wel slechte groei: groei die nu voordelig lijkt, maar op termijn te duur wordt betaald. Als we van die slecht groei af willen, dan moeten we onze gehechtheid eraan begrijpen. Die heeft met een verlangen naar veiligheid te maken. Dat is de paradox: we hanteren een groeimodel dat de planeet, en dus onszelf beschadigt. We maken het leven dus onveiliger, zeker voor volgende generaties. Die omslag vraagt een behoorlijke filosofische aanpassing: dat groei per definitie beter is, zit diep in ons denken verankerd.
Wie verantwoordelijkheid opneemt en rijkdom doet toenemen, geniet in het Evangelie van Gods gratie. In de ‘parabel van de talenten’ vertrekt een man op reis. Hij geeft een aantal muntstukken aan zijn drie knechten. De eerste verdubbelt zijn vijf muntstukken. De tweede knecht maakt van zijn twee muntstukken vier. De derde begraaft het enige muntstuk terug dat hem was toevertrouwd opdat het veilig zou zijn. Bij zijn thuiskomst geeft de man dat ene muntstuk aan de eerste knecht: wie niets heeft en niets vermeerdert, zal niets krijgen.

De visie op groei van de Britse denker Thomas Hobbes (1588-1679) beïnvloedde de liberale theorie. Schaarste is de natuurlijke toestand van de mens: we begeren altijd meer dan we hebben. Onze verbeelding stuwt een eindeloos verlangen. We leven ook in schaarste, omdat we beseffen dat ons leven in tijd beperkt is. Voortgedreven door een fundamentele doodsangst, trachten we macht te verwerven. En die macht veronderstelt steeds meer macht en middelen. Om zich veilig te voelen volstaat een bepaalde positie, of een geldbedrag niet. ‘Ik stel daarom één eigenschap voorop die alle mensen gemeen hebben: een aanhoudende en rusteloze begeerte naar macht en nog meer macht, die pas eindigt bij de dood’, schrijft Hobbes in zijn bekendste werk, Leviathan. Continue Reading ›

Morgen krijgt Susan Neiman de ‘Internationale Spinozalens’ in Den Haag

Uitnodiging 2014 buitenOp maandag 24 november krijgt Susan Neiman de Internationale Spinozalens-prijs in Den Haag. Dan wordt ook haar nieuwe essaybundel voorgesteld: ‘Afgezien van de feiten, Boom, Amsterdam. Neimans boek ‘Waarom zou je volwassen worden?’ ligt ondertussen ook in de boekhandel.

Over de bundel ‘Afgezien van de feiten’:

‘Wat is het kwaad en hoe moeten we het tegengaan? Wat beweegt mensen tot moreel handelen? Waarom is er een grote kloof tussen hoe de wereld zou moeten zijn en hoe ze werkelijk is? In haar werk herneemt Susan Neiman deze belangrijke vragen. Het zijn oude vragen, die we moeten blijven stellen in een wereld waarin een religieus gefundeerde ethiek steeds wankeler wordt. Continue Reading ›

‘Ouders, stop met tablets te kopen’ – Peter Adriaenssens, De Standaard

C_LANN_KINDERDROMEN_MEI14_LRC.pdf“Wat wil je doen voor je twaalfde?” was  de vraag van Ketnet aan 100.000 kinderen. Hun antwoorden, en dromen, zijn de basis voor het boek ‘Kinderdromen’ – Peter Adriaenssens, Jan Callebaut, Veerle Beel en Tinneke Beeckman (Lannoo). Vandaag legt kinderpsychiater Peter Adriaenssens in De Standaard alvast een stevige stelling voor aan ouders: “stop met kopen van tablets.”

Dat onze jeugd niet verdorven is, blijkt uit de bijna 100.000 antwoorden die Ketnet kreeg op de vraag wat kinderen zeker willen doen voor hun twaalfde. “Maar, waarschuwt Peter Adriaenssens, sociale media en moderne technologie maken het alsmaar moeilijker om die warme inborst te beschermen,”  aldus de kinderpsychiater in het artikel van Eva Berghmans in De Standaard vandaag.

Ook Guy Tegenbos ‘senior writer Wetstraat’ van de Standaard wijdt vandaag een commentaar aan dit thema: de relatie tussen internet, ouders en opvoeding naar aanleiding van het boek.

Foto: Thomas Geuens

Foto: Thomas Geuens

Begin september gaf ik aan Dieter Herregodts (voor CM) een interview over het boek. Hier is een stukje.

De mooiste kinderdromen

Een pinguïn als huisdier of een huiswerkmachine

Wat wil jij zeker doen voor je twaalf bent? Dat vroeg Ketnet aan zijn jonge kijkers. 100 000 kinderen stuurden hun dromen in. De resultaten zijn ontroerend, hilarisch, verrassend en nog zoveel meer. Droom gerust mee. Continue Reading ›

“Cultuur en geloof wegen op het sociaal-economische”, De Tijd op 30 juli 2014

Unknown“Jarenlang dacht ik dat een seculiere samenleving volstrekt los stond van één of andere godsdienst. Ik ben dan ook zonder geloof opgevoed. Mijn ouders kwamen uit een katholiek nest, maar besloten mij en mijn broer niet te laten dopen. ‘God is dood’, schreef Nietzsche al rond 1880, en wat mij betrof, klopte dat helemaal. Tot ik grondiger filosofie begon te lezen. Vlak voor Nietzsche schreef een andere filosoof, Ludwig Feuerbach over geloof en atheïsme. In ‘Das Wesen des Christentums’ poneerde hij een radicale en bijzonder originele stelling: het christendom is de godsdienst die het atheïsme in zich draagt, omdat het een bijzondere betekenis toekent aan het overlijden van Christus. Als God zijn Zoon opoffert om de mensheid te redden kan dit maar één ding betekenen: voor God is de liefde voor de mens belangrijker dan de liefde voor Hem. De ware christelijke boodschap gaat dus over de liefde van mensen voor elkaar, over de naastenliefde. Eeuwenlang hebben kerkelijke autoriteiten en theologen, aldus Feuerbach, de boodschap verkeerd geïnterpreteerd. Ze verkozen rationele twisten over de almacht en alwetendheid van God. Maar eindelijk komt de waarheid vooralsnog naar boven, dankzij een langzame ontvouwing van een dialectiek: een stelling wordt weersproken door een andere stelling, en zo ontwikkelt het denken zich verder. Feuerbach meende dat zijn filosofie de cirkel rond maakte. Continue Reading ›