“Een kwestie van vertrouwen”, column DS 30 nov. 2017

“Ja, leugens en bedrog zijn zo oud als de mensheid zelf. Toch voegt ‘fake news’ een aparte dimensie toe aan het spel van leugens en bedrog. Dat maakt de kwestie toch relevant, in tegenstelling tot wat Tom Naegels beweert (DS, 25/11). Natuurlijk kunnen zogenaamd nieuwe fenomenen veel overeenkomsten vertonen met vroeger. Maar juist de verschillen in kaart brengen, werkt verhelderend.

‘Fake news’ slaat op doelbewust leugenachtige informatie die rondgestuurd, vanuit een gewiekst inzicht in de werking van sociale media. Hierdoor gaat zo’n vals bericht makkelijk viraal. ‘Fake news’ wordt daarbij verkocht als waarachtig nieuws, dat de mainstreammedia verborgen willen houden. Terwijl ‘fake news’-adepten zelf intentioneel bedriegen, suggereren ze dat andere informatiebronnen echt onbetrouwbaar zijn. Zo verspreidt ‘fake news’ niet alleen inhoudelijk valse berichten, maar ook wantrouwen. In sommige gevallen doen politici hieraan mee, om kritische stemmen in de kiem te smoren.

Debat met Tom Naegels over Fake News in ‘De Afspraak’.

Een voorbeeld: tijdens de verkiezingscampagne suggereerde Donald Trump dat Hillary Clinton alleen kon winnen door vals te spelen. De jonge, armlastige student Cameron Harris begreep dat Trumps publiek vatbaar zou zijn voor een verhaal dat deze stelling onderschrijft. Meteen startte hij een website en postte artikels over miljoenen onechte pro-Hillary stembiljetten die in een afgelegen fabriek zouden zijn teruggevonden. Later schreef hij nog enkele vervolgverhalen. Hij bereikte er miljoenen lezers mee via sociale media en verdiende op enkele uren tijd tienduizenden dollars.

Dit voorbeeld toont nog enkele andere kenmerken. Wat onder de noemer van ‘fake news’ valt, werkt vaak polariserend en identiteitsversterkend. De berichten zijn gericht tegen een bepaalde politieke partij, een organisatie of een groep mensen. Ze trekken veel aandacht omdat ze sterke emoties opwekken, zoals verontwaardiging, woede of angst.

Vooral het wantrouwen fnuikt het democratische samenleven. ‘Fake news’ suggereert dat wie bepaalde opvattingen tegenspreekt, ook ter kwader trouw handelt. Maar vrij debat berust op vertrouwen in de gedeelde kennis tussen burgers. Dat vertrouwen is noodzakelijk, want ‘geen filosoof in de hele wereld is zo buitengewoon dat hij niet een miljoen dingen gelooft, die hij op het geloof van anderen baseert. Elke denker neemt veel meer waarheden aan dan hij er zelf fundeert’, aldus de Franse denker en politicus Alexis de Tocqueville in zijn ‘De la démocratie en Amérique’. Hij voegt er nog aan toe dat dit niet alleen noodzakelijk is, maar wenselijk. ‘Fake news’ ondermijnt daarentegen de opbouw van geloofwaardige kennis waar een moderne democratie op berust.

Het belang van ‘fake news’ moet natuurlijk niet overdreven worden. Niet elk fout bericht is er een voorbeeld van: er is de klassieke ‘hoax’, de samenzweringstheorie, de satirische commentaar, het ongecontroleerde gerucht, het foute bericht. Heel wat media hebben in de loop der jaren onjuiste berichten verspreid. Sommige journalisten zijn allesbehalve vrij van vooringenomenheid. Het wantrouwen tegenover de media neemt al jaren toe, in binnen-en buitenland. Er zijn ook goede redenen om de woorden van politieke leiders te wantrouwen: grove misleidingen met fatale gevolgen vallen inderdaad voor, zoals de leugens over de massavernietigingswapens in Irak in 2003.

Belangrijke politieke omwentelingen kunnen evenmin tot de impact van ‘fake news’ worden herleid. Wat de overwinning van Donald Trump betreft, bijvoorbeeld, maakte Hillary Clinton zelf cruciale fouten tijdens haar campagne. Volgens David Axelrod, vroegere raadgever van Barack Obama, heeft ze haar nederlaag vooral aan zichzelf te danken. Hij vermeldt haar weigering om campagne te voeren in staten met veel werkloze fabrieksarbeiders zoals Wisconsin en Michigan of haar gebrek aan verantwoordelijkheidszin tijdens het emailschandaal.

Toch stelt ‘Fake news’ wel degelijk problemen. Wie argwaan verspreidt vanuit eigen financiële of politieke belangen, vergiftigt de geesten. Argwaan is het tegendeel van gezonde scepsis: wie sceptisch is, blijft onderzoeken en stelt zijn oordeel uit. Wie gedreven door wantrouwen in ‘fake news’ gelooft, heeft zijn oordeel daarentegen al klaar. ‘Fake news’ kan mensen dus minder vatbaar maken voor (zelf)kritiek, en de deur openen voor georkestreerde desinformatie.”

Deze column verscheen in De Standaard op 30 november 2017.

Over fake news sprak ik met Tom Naegels in ‘De Afspraak‘ op dinsdag 28 nov.

“Ballroomdansen op een vulkaan” DS, 27 april 2017

“Bijna iedereen reageert enthousiast op Macrons overwinning bij de eerste ronde. Begrijpelijk en terecht, wanneer de tegenkandidaat Marine Le Pen van het Front National heet. Haar overwinning zou haar land en de Europese Unie in een chaos storten. Maar een presidentschap van Macron redt de Franse republiek of Europa niet noodzakelijk op langere termijn. De onvrede over Europa is reëel. Welk plan heeft Macron om hieraan tegemoet te komen? Niemand weet het.

Aan de linkerzijde was de econoom Thomas Piketty dan ook genadeloos scherp voor Macrons campagne. Piketty suggereert dat Macron vaagweg wat linkse en rechtse ideeën lanceert en diepgang ontbeert. Piketty steunde de PS-kandidaat Benoît Hamon, en ontwikkelde een positieve transformatie van het Europese project, in zijn “Pour un traité de démocratisation de l’Europe”. Piketty wil de unie democratischer en socialer maken. Hij wil ook de oneerlijke fiscale concurrentie tussen landen wegwerken. Vooral multinationals profiteren van die concurrentie om amper belastingen te betalen. Met een meer democratische politieke besluitvorming, wil Piketty ook het machtsoverwicht van Duitsland doorbreken, en de opgelegde besparingspolitiek beëindigen.

Piketty verwijt Macron dan dat hij een status-quo verdedigt tegenover de Europese autoriteiten. Als minister voerde Macron het begrotingspact van 2012 trouw uit, zonder enige aarzeling.

Het Europese probleem sleept al minstens twintig jaar aan. Vlak voor zijn dood in 1995 voorspelde François Mitterrand aan de journalist Benamou dat hij de laatste grote president van de Vijfde Republiek zou zijn. De Europese Unie en globalisering hadden het politieke spel gewijzigd; na hem zouden financiers en boekhouders de dienst uitmaken.

Ondertussen heeft Frankrijk niet alleen veel soevereiniteit aan Europa afgestaan. De laatste jaren wordt ook duidelijk dat Frankrijk de economische en politieke machtsstrijd met Duitsland aan het verliezen is. Dat heeft het Franse ressentiment tegen Europa behoorlijk aangewakkerd. Aanvankelijk hielden Duitsland en Frankrijk elkaar in balans, en dat bracht rust en vrede. Maar sinds de val van de Berlijnse muur, en de Duitse hereniging helt de machtsbalans in het voordeel van Duitsland. Mitterrand en Kohl wilden de Europese band versterken door een monetaire Unie. Maar ze hadden niet de macht om een echt federaal Europa op te richten. Ze hoopten dan maar dat elke crisis de Europese leiders dichter bij elkaar zouden brengen. Het draaide helemaal anders uit: de crisis die volgde uit die gebrekkige monetaire constructie, verdeelt Europa steeds meer.

Deze kwestie moet worden opgelost. Wat kunnen we dan verwachten van Macron, die zich wel presenteert als de frisse, positieve, anti-systeem kandidaat?

Qua stijl valt hij best te vergelijken met Barack Obama in 2008: jong, enthousiast, charismatisch. Intellectueel, belezen en retorisch sterk. Meer een vertegenwoordiger van zijn eigen merknaam dan van een partij – in 2008 Obama moest eerst de gedoodverfde kandidaat van de partij, Hillary Clinton, verslaan. Beiden zijn verrassend succesvol in tijden die snakken naar verandering. Dit kan echte juist een probleem worden: Obama incarneerde verandering, maar voerde nooit radicale hervormingen door. Zijn ‘yes, we can’ bleek een holle slogan; de financiële belangen van Wall Street, de politieke lobbygroepen in Washington, de oorlogen in het buitenland – veel bleef bij het oude. In 2008 versloeg Obama de republikeinse tegenkandidaat McCain en zijn gekke vice-presidentskandidaat Palin. Iedereen reageerde opgelucht. De republikeinse partij lag daarna op apegapen. Maar uiteindelijk volgde op Obama’s makke beleid de verkiezing van Trump.

Vandaag de dag is het verlangen naar verandering in Frankrijk even dringend als het verlangen naar ‘change’ in de VS.

Wie denkt dat Marine Le Pen – op langere termijn – de ergst denkbare rechtse kandidaat is, neemt zijn hoop misschien voor werkelijkheid. Wie had tenslotte een ‘bully’ als Trump voor mogelijk gehouden? Een politicus die verkozen wordt met de belofte van verandering, maar slechts een stijlbreuk invoert, zou wel eens op een vulkaan kunnen staan dansen.”

Deze column verscheen in De Standaard op donderdag 27 april 2017.

 

 

Morgen krijgt Susan Neiman de ‘Internationale Spinozalens’ in Den Haag

Uitnodiging 2014 buitenOp maandag 24 november krijgt Susan Neiman de Internationale Spinozalens-prijs in Den Haag. Dan wordt ook haar nieuwe essaybundel voorgesteld: ‘Afgezien van de feiten, Boom, Amsterdam. Neimans boek ‘Waarom zou je volwassen worden?’ ligt ondertussen ook in de boekhandel.

Over de bundel ‘Afgezien van de feiten’:

‘Wat is het kwaad en hoe moeten we het tegengaan? Wat beweegt mensen tot moreel handelen? Waarom is er een grote kloof tussen hoe de wereld zou moeten zijn en hoe ze werkelijk is? In haar werk herneemt Susan Neiman deze belangrijke vragen. Het zijn oude vragen, die we moeten blijven stellen in een wereld waarin een religieus gefundeerde ethiek steeds wankeler wordt. Continue Reading ›

‘Labyrint van keuzes’, artikel in Mo* Magazine

Unknown-1Vlak voor de verkiezingen vroeg het maandblad ‘Mo*‘ me om even na te denken over kiezen zelf. Wat willen burgers? Hoe kiezen ze? Denken ze ‘vrij’?

“Wegwijs in het labyrint van de menselijke keuzes

Ervaren politici weten dat kiezers niet stemmen voor wat politici al gerealiseerd hebben, maar voor wat ze beloven. Kiezers worden niet gedreven door dankbaarheid. Vaak steunen ze zelfs partijen die amper iets hebben bewezen, zodra die partijen hun een betere toekomst voorspiegelen. Wat weten we eigenlijk over het maken van keuzes op verkiezingsdag?

Machiavelli wist het al in Il Principe: de leider die dankbaarheid verwacht voor zijn genereuze maatregelen begrijpt niet dat mensen snel wennen aan wat ze al kregen. Daarom is vrijgevigheid voor een prins niet zonder gevaar: indien hij zijn dure grootmoedigheid niet kan volhouden, verliest hij onvermijdelijk aan populariteit.

Onbewust kiezen

Unknown-2De kiezer besluit vaak op basis van zijn eigenbelang; hij denkt aan wat hij kan krijgen. Maar volgt hij dat eigenbelang dan op een rationele manier? Filosofen als Montaigne, Pascal, Hume en Nietzsche hebben de alleenheerschappij van de rede allang onttroond: emoties, passies, frustraties zijn minstens even bepalend. En vandaag wijst de wetenschappelijke psychologie in dezelfde richting: we zijn veel minder baas in eigen huis zijn dan we zelf denken.

In Thinking Fast and Slow onderscheidt Nobelprijswinnaar Daniel Kahneman twee systemen van de geest. Het eerste systeem is snel, intuïtief en spontaan. Het tweede is bewust, vraagt aandacht en inspanning. We denken dat we vooral gebruik maken van het tweede, maar heel vaak luisteren we meteen naar het eerste. De geest is een machine die graag en makkelijk conclusies trekt. Continue Reading ›

‘Helden’ – Column DS, 16 februari 2014

Susan Neiman

Susan Neiman

“Wie zijn je helden vandaag? Die vraag durft niemand nog te beantwoorden, aldus de Amerikaanse filosofe Susan Neiman in ‘Morele Helderheid’, een boek over ‘Goed en Kwaad in de 21ste eeuw’. Erger nog, je kan de vraag bijna niet meer stellen. De grandeur van helden past niet meer bij deze tijd. Odysseus is zo’n held, bijvoorbeeld: eenzaam, verscheurd en verbannen. Listig en voorzichtig vecht hij tegen vijand en noodlot. Niet om zijn eigen heil, maar voor anderen. Met rustige zelfbeheersing trotseert hij de woede van zijn tegenstander.  Hij torst zijn lot zonder een zweem van slachtofferschap.

Unknown-1Toch zijn er nog inspirerende helden, maar je moet rustig rondkijken, weet Neiman. Laat je niet misleiden: ‘echte’ mensen zijn onvolmaakt, maken soms vreemde keuzes of hebben onhebbelijke trekjes.

Helaas lijken helden te ontbreken. De hype rond de ‘Syriëstrijders’ toont de donkere keerzijde van een wereld zonder hoopgevende voorbeelden. De Westerse leegte lijkt zo groot dat sommige jongeren die strijders zelfs om hun idealen benijden. ‘Die jihadi’s hebben nog iets om voor te sterven’, klonk het. Wat een dramatische vaststelling, want die Syriëstrijders kiezen niet voor het leven, maar voor de dood. Ze zijn bereid gruwelijk geweld te plegen, ook tegen onschuldige mensen. Continue Reading ›

Over E. Snowden bij ‘Interne Keuken’, op Radio 1

images

Op zaterdag 15 februari zat ik aan tafel met Sven Speybroeck en Koen Fillet, over privacy en spionage.

We spraken over Luke Hardings spannende spionageboek over Edward Snowden, “De Snowden Files”. Snowden verschijnt als een jonge patriot die gewoon zijn geweten volgt. Hij wil geen geld, geen roem, geen aandacht. Maar hij wordt klokkenluider omdat hij wil onthullen dat  Amerikaanse en Britse regering massaal burgers afluisteren. Hun doel: meester worden van het internet.

Het boek leest als een James-Bond roman. Alleen is het echt gebeurd. En leeft de held in ballingschap in Rusland.

Op de website van Radio 1 staat de link naar het programma.

Er waren drie andere gasten. De Nederlandse documentairemaker Jos de Putter,  legde zijn film uit over apen,  ‘See no evil’.

Wouter Van Driessche, journalist bij De Tijd had het over zijn artikelenreeks over mens en technologie.

En tenslotte sprak Eva de Groote van Timelab over nieuwe consumptiepatronen, duurzaamheid en milieu.

Moraal van Hollande en Obama

imagesEen korte post over het internationale nieuws. In 2003 verzette Frankrijk zich – moedig en verstandig – tegen de Amerikaanse inval in Irak. Vandaag wil Frankrijk Assad ‘straffen’. Een ommekeer op vlak van politiek én moraal. Helaas niet ten goede.

Hollande, de onpopulaire president die er niet in slaagt zijn land te hervormen, blaast ongezien hoog van de toren. Maar straffen, bestaat daar geen Internationaal Strafhof voor? Continue Reading ›